Στωικοί

ΣΤΩΙΚΟΙ

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ: 5^ος - 4^ος αιώνας π.Χ.

1. ΑΝΤΙΟΧΟΣ Ο ΣΥΡΑΚΟΥΣΙΟΣ (τέλη του 5^ου αιώνα)
Γιος του Ξενοφάνη, (αναφέρεται και ως Ἀντίοχος ὁ Ξενοφάνους) ήταν ιστορικός του τέλους του 5ου π.Χ. αιώνα, σύγχρονος του Θουκυδίδη. Για την ζωή του δεν γνωρίζουμε τίποτε άλλο. Το έργο του πάντως εκτιμήθηκε κατά την αρχαιότητα για την σαφήνειά του και αποτέλεσε αναφορά και πηγή πληροφοριών για μεταγενέστερους ιστορικούς, όπως ο Στράβων και ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς. Αν και Δωριεύς ο ίδιος, έγραψε σε ιωνική διάλεκτο την ιστορία της Σικελίας «Σικελικών ιστορία» και της Ιταλίας «Περί Ιταλίας ή Ιταλίας οικισμός», έργα που έχουν χαθεί πλην μερικών αποσπασμάτων. Το έργο του μνημονεύεται επίσης από τον Παυσανία, τον Κλήμη τον Αλεξανδρέα, τον Στέφανο τον Βυζάντιο και τον Ησύχιο.

2. ΖΗΝΩΝ Ο ΚΙΤIΕΥΣ (332- 261 π.Χ.)
Ήταν Κύπριος φιλόσοφος από το Κίτιο, ο οποίος δημιούργησε την φιλοσοφική σχολή του Στωικισμού στην Αθήνα. Έγραψε πολυάριθμα έργα, από τα οποία κατά κύριο λόγο σώζονται αποσπάσματα. Ανάμεσα σ' αυτά είναι τα εξής: «η Πολιτεία», «η Λογική», «Περί παθών», «Περί του καθήκοντος», «Περί νόμου», «Περί ελληνικής παιδείας», «Πυθαγορικά» κ.ά.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

«ΑΝΑΦΟΡΕΣ»

Αρχαίο κείμενο:

Ευσέβιου, Προπαρασκευή Ευαγγελική (Ζηνωνος Περί Ψυχής):
Τὸ δὲ σπέρμαφησὶν ὁ Ζήνων εἶναι, ὃ μεθίησιν ἄνθρωπος πνεῦμαμεθ' ὑγροῦ, ψυχῆς μέρος καὶ ἀπόσπασμα, καὶ τοῦ σπέρματος τοῦ τῶν προγόνων κέρασμα καὶ μίγμα τῶν τῆς ψυχῆς μερῶν συνεληλυθός. Ἔχονγὰρ τοὺς λόγους τῷ ὅλῳ τοὺς αὐτοὺς τοῦτο, ὅταν ἀφεθῇ εἰς τὴν μήτραν συλληφθὲν ὑπ' ἄλλου πνεύματος, μέρος ψυχῆς τῆς τοῦ θήλεος, καὶ συμφυὲς γενόμενον κρυφθέν τε φύει κινούμενον καὶ ἀναρριπιζόμενονὑπ' ἐκείνου, προσλαμβάνον ἀεὶ τὸ ὑγρὸν καὶ αὐξόμενον ἐξ ἑαυτοῦ.

Περὶ δὲ ψυχῆς Κλεάνθης μὲν τὰ Ζήνωνος δόγματα παρατιθέμενος πρὸς σύγκρισιν τὴν πρὸς τοὺς ἄλλους φυσικούς φησιν ὅτι Ζήνων τὴν ψυχὴν λέγει αἰσθητικὴν ἀναθυμίασιν, καθάπερ Ἡράκλειτος. βουλόμενος γὰρ ἐμφανίσαι ὅτι αἱ ψυχαὶ ἀναθυμιώμεναι νοεραὶ ἀεὶ γίνονται, εἴκασεναὐτὰς τοῖς ποταμοῖς, λέγων οὕτως· «Ποταμοῖσι τοῖσιν αὐτοῖσινἐμβαίνουσιν ἕτερα καὶ ἕτερα ὕδατα ἐπιρρεῖ· καὶ ψυχαὶ δὲ ἀπὸ τῶν ὑγρῶνἀναθυμιῶνται.» ἀναθυμίασιν μὲν οὖν ὁμοίως τῷ Ἡρακλείτῳ τὴν ψυχὴν ἀποφαίνει Ζήνων, αἰσθητικὴν δὲ αὐτὴν εἶναι διὰ τοῦτο λέγει ὅτι τυποῦσθαίτε δύναται τὸ μέρος τὸ ἡγούμενον αὐτῆς ἀπὸ τῶν ὄντων καὶ ὑπαρχόντων διὰ τῶν αἰσθητηρίων καὶ παραδέχεσθαι τὰς τυπώσεις. ταῦτα γὰρ ἴδια ψυχῆς ἐστι.

Νεμέσιου, Περί Φύσεως ανθρώπου (Ζηνωνος Περί Ψυχής):
Ζήνων δὲ ὁ Στωικὸς ὀκταμερῆ φησιν εἶναι τὴν ψυχήν, διαιρῶναὐτὴν εἴς τε τὸ ἡγεμονικὸν καὶ εἰς τὰς πέντε αἰσθήσεις καὶ εἰς τὸ φωνητικὸν καὶ τὸ σπερματικόν. Παναίτιος δὲ ὁ φιλόσοφος τὸ μὲν φωνητικὸν τῆς καθ' ὁρμὴν κινήσεως μέρος εἶναι βούλεται· λέγων ὀρθότατα· τὸ δὲ σπερματικὸν οὐ τῆς ψυχῆς μέρος, ἀλλὰ τῆς φύσεως.

Δίων ο Χρυσόστομος, Λόγοι (Ζηνωνος Περί Ποιήσεως):
Γέγραφε δὲ καὶ Ζήνων ὁ φιλόσοφος εἴς τε τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσειαν, καὶ περὶ τοῦ Μαργίτου δέ· δοκεῖ γὰρ καὶ τοῦτο τὸ ποίημα ὑπὸ Ὁμήρου γεγονέναι νεωτέρου καὶ ἀποπειρωμένου τῆς αὐτοῦ φύσεως πρὸς ποίησιν. ὁ δὲ Ζήνων οὐδὲν τῶν (τοῦ) Ὁμήρου ψέγει, ἅμαδιηγούμενος καὶ διδάσκων ὅτι τὰ μὲν κατὰ δόξαν, τὰ δὲ κατὰ ἀλήθειανγέγραφεν, ὅπως μὴ φαίνηται αὐτὸς αὑτῷ μαχόμενος ἔν τισι δοκοῦσινἐναντίως εἰρῆσθαι. ὁ δὲ λόγος οὗτος Ἀντισθένους ἐστὶ πρότερον, ὅτι τὰ μὲν δόξῃ τὰ δὲ ἀληθείᾳ εἴρηται τῷ ποιητῇ· ἀλλ' ὁ μὲν οὐκ ἐξειργάσατο αὐτόν, ὁ δὲ καθ' ἕκαστον τῶν ἐπὶ μέρους ἐδήλωσεν. ἔτι δὲ καὶ Περσαῖοςὁ τοῦ Ζήνωνος κατὰ τὴν αὐτὴν ὑπόθεσιν γέγραφε καὶ ἄλλοιπλείους.

Πρόκλου Σχόλια εις Ησίοδου, Έργα και Ημέραι (Ζηνωνος Περί Ποιήσεως):
Ζήνων ὁ Στωικὸς ἐνήλλαττε τοὺς στίχους λέγων· κεῖνος μὲν πανάριστος ὃς εὖ εἰπόντι πείθηται· ἐσθλὸς δ' αὖ κἀκεῖνος ὃς αὐτῷ πάντα νοήσῃ. τῇ εὐπειθείᾳ τὰ πρωτεῖα διδούς, τῇ φρονήσει δὲ τὰ δευτερεῖα.

Στοβαίου, Εκλογαι (Ζηνωνος Θεωρία των Αιτιών – Το Φυσικό):
Ζήνωνος. Αἴτιον δ' ὁ Ζήνων φησὶν εἶναι δι' ὅ· οὗ δὲ αἴτιονσυμβεβηκός· καὶ τὸ μὲν αἴτιον σῶμα, οὗ δὲ αἴτιον κατηγόρημα· ἀδύνατον δ' εἶναι τὸ μὲν αἴτιον παρεῖναι, οὗ δέ ἐστιν αἴτιον μὴ ὑπάρχειν. Τὸ δὲ λεγόμενον τοιαύτην ἔχει δύναμιν· αἴτιόν ἐστι δι' ὃ γίνεταί τι, οἷον διὰ τὴν φρόνησιν γίνεται τὸ φρονεῖν καὶ διὰ τὴν ψυχὴν γίνεται τὸ ζῆν καὶ διὰ τὴν σωφροσύνην γίνεται τὸ σωφρονεῖν. ἀδύνατον γὰρ εἶναι σωφροσύνης περί τινα οὔσης μὴ σωφρονεῖν ἢ ψυχῆς μὴ ζῆν, ἢ φρονήσεως μὴ φρονεῖν.

Ζήνωνος. Ζήνων ἔφησε χρόνον εἶναι κινήσεως διάστημα, τοῦτο δὲ καὶ μέτρον καὶ κριτήριον τάχους τε καὶ βραδύτητος, ὅπως ἔχει. Κατὰτοῦτον δὲ γίνεσθαι τὰ γινόμενα καὶ τὰ περαινόμενα ἅπαντα καὶ τὰ ὄντα εἶναι.

Επιφάνιου, Κατά αιρέσεων (Ζηνωνος Θεωρία των Αιτιών – Το Φυσικό):
Τὰς δὲ αἰτίας τῶν πραγμάτων πῇ μὲν ἐφ' ἡμῖν πῇ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν, τουτέστι, τὰ μὲν τῶν πραγμάτων ἐφ' ἡμῖν τὰ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν.

Διογένη Λαέρτιου, Βίοι Φιλοσόφων (Ζηνωνος Περί Αρετής και Ευδαιμονίας – Το Ηθικό):
τήν τ' ἀρετὴν διάθεσιν εἶναι ὁμολογουμένην· καὶ αὐτὴνδι' αὐτὴν εἶναι αἱρετήν, οὐ διά τινα φόβον ἢ ἐλπίδα ἤ τι τῶν ἔξωθεν· ἐν αὐτῇ τ' εἶναι τὴν εὐδαιμονίαν, ἅτ' οὔσῃ ψυχῇ πεποιημένῃ πρὸς τὴν ὁμολογίαν παντὸς τοῦ βίου.

Αὐτάρκη τ' εἶναι αὐτὴν [τὴν ἀρετὴν] πρὸς εὐτονίαν, καθά φησι Ζήνων.

Κλήμη του Αλεξανδρέως, Παιδαγωγός (Ζηνωνος Περί Αρετής και Ευδαιμονίας – Το Ηθικό):
Ἡ ἀρετὴ... διάθεσίςἐστι ψυχῆς σύμφωνος ὑπὸ λόγου περὶ ὅλον τὸν βίον.

Πλούταρχου, Περί Στωικών εναντιωμάτων (Ζηνωνος Περί Αρετής και Ευδαιμονίας – Το Ηθικό):
Ἀρετὰς ὁ Ζήνων ἀπολείπει πλείονας κατὰ διαφοράς, ὥσπερ ὁ Πλάτων, οἷον φρόνησιν ἀνδρείαν σωφροσύνην δικαιοσύνην, ὡς ἀχωρίστους μὲν οὔσας ἑτέρας δὲ καὶ διαφερούσας ἀλλήλων. πάλιν δὲ ὁριζόμενος αὐτῶν ἑκάστην τὴν μὲν ἀνδρείαν φησὶν εἶναι φρόνησιν ‹ἐν ὑπομενετέοις τὴν δὲ σωφροσύνην φρόνησιν ἐν αἱρετέοις τὴν δ' ἰδίως λεγομένηνφρόνησιν φρόνησιν› ἐν ἐνεργητέοις τὴν δὲ δικαιοσύνην φρόνησιν ἐν ἀπονεμητέοις, ὡς μίαν οὖσαν ἀρετὴν ταῖς δὲ πρὸς τὰ πράγματα σχέσεσι κατὰ τὰς ἐνεργείας διαφέρειν δοκοῦσαν. οὐ μόνον δὲ ὁ Ζήνων περὶ ταῦτα φαίνεται αὑτῷ μαχόμενος, ἀλλὰ καὶ Χρύσιππος Ἀρίστωνι μὲν ἐγκαλῶν ὅτι μιᾶς ἀρετῆς σχέσεις ἔλεγε τὰς ἄλλας εἶναι Ζήνωνι δὲ συνηγορῶν οὕτως ὁριζομένῳ τῶν ἀρετῶν ἑκάστην.

Μετάφραση:

Ευσέβιου, Προπαρασκευή Ευαγγελική (Ζηνωνος Περί Ψυχής):
Ὁ Ζήνων λέει, ὅτι τὸ σπέρμα εἶναι τὸ πνεῦμα (ἡ πνοὴ) ποὺ ἀφήνει ὁ ἄνθρωπος μαζὶ μὲ ὑγρό, μέρος καὶ ἀπόσπασμα τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σπέρματος τῶν προγόνων, κράμα καὶ μίγμα ποὺ συστάθηκε ἀπὸ τὰ μέρη τῆς ψυχῆς. Γιατὶ ἔχοντας τὶς ἴδιες ἀναλογίες μὲ τὸ ὅλο τοῦτο, ὅταν ἀφεθεῖ μέσα στὴν μήτρα, ἀφοῦ συλληφθεῖ ἀπὸ ἕνα ἄλλο πνεῦμα (πνοή), ποὺ εἶναι μέρος τῆς ψυχῆς τῆς γυναίκας καί, ἀφοῦ συμφυεῖ μαζί του καὶ κρυβεῖ, φυτρώνει κινούμενο κι' ἀναζωπυρωνόμενο ἀπὸ ἐκεῖνο, προσλαμβάνοντας διαρκῶς ὑγρὸ καὶ αὐξάνοντας ἀπὸ τὸν ἑαυτό του.

Ὅπου ὁ Κλεάνθης παραθέτοντας τὶς διδασκαλίες τοῦ Ζήνωνος γιὰ τὴν ψυχὴ σὲ σύγκριση πρὸς τοὺς ἄλλους φυσικοὺς φιλοσόφους, ἰσχυρίζεται ὅτι ἡ ψυχὴ εἶναι μιὰ ἀναθυμίαση προικισμένη μὲ αἴσθηση, ὅπως λέει ὁ Ἡράκλειτος. Γιατὶ θέλοντας νὰ ἀποσαφηνίσει, ὅτι οἱ ψυχὲς καθὼς ἀνασαίνουν ἀναθυμιάσεις γίνονται νοήμονες, τὶς παρομοίασε μὲ ποταμούς, λέγοντας τὰ ἀκόλουθα: «Σ' αὐτούς, ποὺ μπαίνουν στὰ ἴδια ποτάμια ἄλλα κι' ἄλλα νερὰ συρρέουν· καὶ οἱ ψυχὲς παίρνουν τὶς ἀναθυμιάσεις των ἀπὸ τὰ ὑγρά.» Ἀναθυμίαση λοιπόν, ὅμοια μὲ τὸν Ἡράκλειτο, χαρακτηρίζει τὴν ψυχὴ ὁ Ζήνων, καὶ λέει ὅτι ἔχει τὴν δύναμη νὰ αἰσθάνεται γι' αὐτὸ τὸν λόγο, διότι τὸ ἡγεμονικὸ (κεντρικό) της μέρος δύναται νὰ ἐντυπώνεται ἀπ' ὅσα εἶναι καὶ ὑπάρχουν διὰ μέσου τῶν αἰσθητηρίων ὀργάνων καὶ νὰ ἀποδέχεται τὶς ἐντυπώσεις αὐτές. Διότι αὐτὰ εἶναι ἰδιαιτερότητες τῆς ψυχῆς.

Νεμέσιου, Περί Φύσεως ανθρώπου (Ζηνωνος Περί Ψυχής):
Ὁ Ζήνων ὁ Στωικὸς λέει ὅτι εἶναι ὀκταμερὴς ἡ ψυχή, διαιρώντας την καὶ στὸ ἡγεμονικὸ καὶ στὶς πέντε αἰσθήσεις καὶ στὸ φωνητικὸ καὶ τὸ σπερματικό. Ἐνῶ ὁ φιλόσοφος Παναίτιος ἤθελε τὸ φωνητικὸ νὰ εἶναι μέρος μιᾶς κίνησης ποὺ στηρίζεται σὲ μιὰ παρόρμηση, πράγμα ποὺ τὸ λέει πολὺ ὀρθά, τὸ δὲ σπερματικὸ νὰ μὴν εἶναι μέρος τῆς ψυχῆς ἀλλὰ τῆς φύσεως.

Δίων ο Χρυσόστομος, Λόγοι (Ζηνωνος Περί Ποιήσεως):
Ἀκόμα καὶ ὁ Ζήνων ὁ φιλόσοφος ἔχει γράψει κάτι καὶ στὴν Ἰλιάδα καὶ στὴν Ὀδύσσεια, καὶ ἐκτὸς τούτου καὶ γιὰ τὸν Μαργίτη· εἶναι δηλ. τῆς γνώμης ὅτι τὸ ποίημα αὐτὸ ἔχει γίνει ἀπὸ τὸν Ὅμηρο, ὅταν ἦταν νεότερος καὶ δοκίμαζε τὸ φυσικό του χάρισμα γιὰ τὴν ποίηση. Ὁ δὲ Ζήνων δὲν ψέγει τίποτε ἀπὸ τὰ ἔργα τοῦ Ὁμήρου ἀναλύοντας καὶ διδάσκοντας συνάμα, ὅτι ἄλλα μὲν τὰ ἔχει γράψει σύμφωνα μὲ τὴν γενικὰ ἐπικρατοῦσα γνώμη καὶ ἄλλα σύμφωνα μὲ τὴν ἀλήθεια, γιὰ νὰ μὴν φαίνεται, ὅτι αὐτὸς μάχεται τὸν ἑαυτό του σὲ μερικοὺς ποὺ νομίζουν ὅτι ἀντιφάσκει. Ἡ θεωρία αὐτή, ὅτι ὁ ποιητὴς ἄλλα μὲν τὰ ἔχει πεῖ σύμφωνα μὲ τὴν γνώμη καὶ ἄλλα σύμφωνα μὲ τὴν ἀλήθεια, ἀπαντὰ πιὸ πρὶν στὸν Ἀντισθένη· ὡστόσο αὐτὸς δὲν τὴν ἐπεξεργάστηκε, ἐνῶ ὁ Ζήνων τὴν ἐπεξήγησε σὲ κάθε ἐπὶ μέρους περίπτωση. Ἀκόμα καὶ ὁ Περσαῖος, ὁ μαθητὴς τοῦ Ζήνωνος, ἔχει γράψει σύμφωνα μ' αὐτὴν τὴν ὑπόθεση καὶ ἄλλοι πολλοὶ συγγραφεῖς.

Πρόκλου Σχόλια εις Ησίοδου, Έργα και Ημέραι (Ζηνωνος Περί Ποιήσεως):
Ὁ Ζήνων ὁ Στωικὸς ἄλλαζε τὴν σειρὰ τῶν στίχων λέγοντας «κι' ἐκεῖνος πάνω ἀπ' ὅλους ἄριστος ποὺ πείθεται σ' ὅποιον μιλᾶ σωστά, λαμπρὸς ὅμως κι' αὐτὸς ποὺ μόνος του τὰ πάντα θὰ ἐννοήσει» δίνοντας τὰ πρωτεῖα στὴν εὐπείθεια καὶ στὴν φρόνηση τὰ δευτερεῖα.

Στοβαίου, Εκλογαι (Ζηνωνος Θεωρία των Αιτιών – Το Φυσικό):
Τοῦ Ζήνωνος. Ὁ Ζήνων λέει ὅτι αἰτία εἶναι αὐτὸ «λόγῳ τοῦ ὁποίου»· αὐτὸ δέ, τοῦ ὁποίου εἶναι αἴτιο, εἶναι ἕνα συμβαῖνον· καὶ τὸ μὲν αἴτιον εἶναι σῶμα, ἐκεῖνο ὅμως τοῦ ὁποίου εἶναι αἴτιο εἶναι κατηγόρημα· καὶ εἶναι ἀδύνατο, τὸ αἴτιο νὰ εἶναι παρόν, κι' αὐτὸ τοῦ ὁποίου εἶναι αἴτιο νὰ μὴν ὑπάρχει. Τὸ λεγόμενο ἔχει τὴν ἀκόλουθη σημασία· μιὰ αἰτία εἶναι αὐτή, λόγῳ τῆς ὁποίας συμβαίνει κάτι· γιὰ παράδειγμα λόγῳ τῆς φρόνησης ὑπάρχει τὸ νὰ φρονεῖ κανεὶς καὶ λόγῳ τῆς ψυχῆς γίνεται νὰ ζεῒ κανεὶς καὶ λόγῳ τῆς σωφροσύνης γίνεται νὰ σωφρονεῖ κανείς. Γιατὶ εἶναι ἀδύνατο νὰ παρευρίσκεται ἡ σωφροσύνη σὲ κάποιον καὶ νὰ μὴν σωφρονεῖ, ἡ ψυχὴ καὶ νὰ μὴν ζεῖ, ἡ φρόνηση καὶ νὰ μὴν εἶναι φρόνιμος.

Τοῦ Ζήνωνος. Ὁ Ζήνων εἶπε, ὅτι ὁ χρόνος εἶναι διάστημα τῆς κινήσεως, καὶ τοῦτο εἶναι καὶ μέτρο καὶ κριτήριο τῆς ταχύτητας καὶ τῆς βραδύτητας,πῶς ἔχουν. Καὶ σύμφωνα μὲ τὸν χρόνο γίνονται ὅσα γίνονται καὶ τελειώνονται ὅλα καὶ τὰ ὄντα εἶναι.

Επιφάνιου, Κατά αιρέσεων (Ζηνωνος Θεωρία των Αιτιών – Το Φυσικό):
Οἱ αἰτίες τῶν πραγμάτων ἄλλες κατὰ κάποιο τρόπο ἐξαρτῶνται ἀπὸ ἐμᾶς, ἄλλες ὅμως κατὰ κάποιο τρόπο δὲν ἐξαρτῶνται ἀπὸ μᾶς, δηλαδὴ ἄλλα ἀπὸ τὰ πράγματα ἐξαρτῶνται καὶ ἄλλα δὲν ἐξαρτῶνται ἀπὸ μᾶς.

Διογένη Λαέρτιου, Βίοι Φιλοσόφων (Ζηνωνος Περί Αρετής και Ευδαιμονίας – Το Ηθικό):
Ἡ ἀρετὴ εἶναι διάθεση σύμφωνη μὲ τὸν λόγο καὶ αὐτὴ τὴν ἐκλέγουμε γιὰ χάρη τῆς ἴδιας, ὄχι ἐξ αἰτίας φόβου ἢ ἐλπίδας ἢ κάποιου ἐξωτερικοῦ πράγματος· μέσα σ' αὐτὴν βρίσκεται ἡ εὐδαιμονία, ἀφοῦ εἶναι μέσα σὲ ψυχὴ πλασμένη νὰ εἶναι σύμφωνη μὲ τὸν λόγο καθ' ὅλη τὴ διάρκεια τῆς ζωῆς.

Ἡ ἀρετὴ εἶναι αὐτάρκης γιὰ τὴν εὐδαιμονία, ὅπως λέει ὁ Ζήνων.

Κλήμη του Αλεξανδρέως, Παιδαγωγός (Ζηνωνος Περί Αρετής και Ευδαιμονίας – Το Ηθικό):
Ἡ ἀρετὴ... εἶναι διάθεση τῆς ψυχῆς, ποὺ βρίσκεται σὲ συμφωνία μὲ τὸν λόγο σχετικὰ μὲ ὅλον τὸν βίο.

Πλούταρχου, Περί Στωικών εναντιωμάτων (Ζηνωνος Περί Αρετής και Ευδαιμονίας – Το Ηθικό):
Ὁ Ζήνων ἀποδέχεται περισσότερες ἀρετὲς σύμφωνα μὲ τὶς διαφορές των, ὅπως ὁ Πλάτων, π.χ. τὴν φρόνηση, τὴν ἀνδρεία, τὴν σωφροσύνη, τὴν δικαιοσύνη, ποὺ τὶς θεωρεῖ ἀχώριστες κι ὅμως διαφορετικές, ποὺ διακρίνονται μεταξύ τους. Καὶ πάλι ὁρίζοντας τὴν κάθε μιὰ ἀπ' αὐτές, τὴν μὲν ἀνδρεία λέει, ὅτι εἶναι φρόνηση σὲ πράγματα ποὺ πρέπει νὰ ἀντέχει κανεὶς καὶ τὴν σωφροσύνη φρόνηση σὲ πράγματα ποὺ ἐκλέγουμε, τὴν δὲ φρόνηση, ποὺ ἰδιαίτερα ὀνομάζουμε φρόνηση, σὲ πράγματα ποὺ ἐνεργοῦμε, τὴν δὲ δικαιοσύνη φρόνηση σὲ πράγματα ποὺ πρέπει νὰ διαμοιράζει κανείς, παραδεχόμενος, ὅτι ἡ ἀρετὴ εἶναι μία, κι' ὅτι φαίνεται νὰ διαφέρει ὡς πρὸς τὰ πράγματα καὶ τὶς ἐνέργειες. Καὶ γύρω ἀπὸ τὰ θέματα αὐτὰ δὲν φαίνεται μόνο ὁ Ζήνων νὰ ἀντιμάχεται τὸν ἑαυτό του, ἀλλὰ καὶ ὁ Χρύσιππος καταμαρτυρώντας στὸν Ἀρίστωνα ὅτι, ἐνῶ δεχόταν ὅτι ἡ ἀρετὴ εἶναι μία, ἔλεγε ὅτι οἱ ἄλλες εἶναι σχέσεις, καὶ συνηγοροῦσεμὲ τὸν Ζήνωνα, ποὺ ἔτσι ὅριζε τὴν κάθε ἀρετή.


3. ΚΛΕΑΝΘΗΣ Ο ΑΣΣΙΟΣ (331-232 π.Χ.)
Ήταν αρχαίος Έλληνας στωικός φιλόσοφος. Υιός του Φανίου, υπήρξε μαθητής, επί 19 ολόκληρα έτη, και, εν τέλει, διάδοχος του Ζήνωνα, ως ο δεύτερος κατά σειρά δάσκαλος της Αρχαίας Στοάς. Η φιλοσοφική δραστηριότητα του Κλεάνθους είχε συντηρητικά χαρακτηριστικά, καθώς δεν ανέπτυξε τις διδασκαλίες του Ζήνωνος, αλλά απλώς τις διεφύλαξε πιστά. Ο Διογένης ο Λαέρτιος, διασώζει έναν κατάλογο 50 έργων του, που από τον Χάνς Φον Άρνιμ επεξετάσθη σε 57 στο σύνολο, στην πλειονότητά τους ηθικού περιεχομένου (ανάμεσά τους και ερμηνευτικά έργα στον Όμηρο και στον Ηράκλειτο τον Εφέσιο): «Περί Χρόνου», «Περί της του Ζήνωνος φυσιολογίας», «Ερωτική Τέχνη», «Αρχαιολογία», «Περί Ευβουλίας», «Ηρακλείτου Εξηγήσεις», «Περί Αισθήσεως», «Περί Τέχνης», «Περί Αρετών», «Περί Ελευθερίας», «Περί Νόμων», «Περί Επιστήμης», «Περί του ότι η αυτή Αρετή Ανδρός και Γυναικός», «Περί Διαλεκτικής» κ.ά. Από όλα του τα έργα, διασώθηκε από τον Στοβαίο μόνον ο «Ύμνος εις Δία», μία προσπάθεια να τεθεί η ποίηση στην υπηρεσία της φιλοσοφικής γνώσεως.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

«ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ»
















Αρχαίο κείμενο:

κύδιστ᾽ ἀθανάτων, πολυώνυμε παγκρατὲς αἰεί,
Ζεῦ, φύσεως ἀρχηγέ, νόμου μετὰ πάντα κυβερνῶν,
χαῖρε· σὲ γὰρ καὶ πᾶσι θέμις θνητοῖσι προσαυδᾶν.
ἐκ σοῦ γὰρ γενόμεσθα, θεοῦ μίμημα λαχόντες
5 μοῦνοι, ὅσα ζώει τε καὶ ἕρπει θνήτ᾽ ἐπὶ γαῖαν·
τῷ σε καθυμνήσω, καὶ σὸν κράτος αἰὲν ἀείσω.
σοὶ δὴ πᾶς ὅδε κόσμος ἑλισσόμενος περὶ γαῖαν
πείθεται ᾗ κεν ἄγῃς, καὶ ἑκὼν ὑπὸ σεῖο κρατεῖται·
τοῖον ἔχεις ὑποεργὸν ἀνικήτοις ἐνὶ χερσὶν
10 ἀμφήκη πυρόεντ᾽ αἰειζώοντα κεραυνόν·
τοῦ γὰρ ὑπὸ πληγῇς φύσεως πάντ᾽ ἔργα βέβηκεν,
ᾧ σὺ κατευθύνεις κοινὸν λόγον, ὃς διὰ πάντων
φοιτᾷ μιγνύμενος μεγάλῳ μικροῖς τε φάεσσιν ***
{ὡς τόσσος γεγαὼς ὕπατος βασιλεὺς διὰ παντός.}
15 οὐδέ τι γίγνεται ἔργον ἐπὶ χθονὶ σοῦ δίχα, δαῖμον,
οὔτε κατ᾽ αἰθέριον θεῖον πόλον, οὔτ᾽ ἐνὶ πόντῳ,
πλὴν ὁπόσα ῥέζουσι κακοὶ σφετέραισιν ἀνοίαις.
ἀλλὰ σὺ καὶ τὰ περισσὰ ἐπίστασαι ἄρτια θεῖναι,
καὶ κοσμεῖν τἄκοσμα, καὶ οὐ φίλα σοὶ φίλα ἐστίν.
20 ὧδε γὰρ εἰς ἓν πάντα συνήρμοκας ἐσθλὰ κακοῖσιν,
ὥσθ᾽ ἕνα γίγνεσθαι πάντων λόγον αἰὲν ἐόντα,
ὃν φεύγοντες ἐῶσιν ὅσοι θνητῶν κακοί εἰσιν,
δύσμοροι, οἵ τ᾽ ἀγαθῶν μὲν ἀεὶ κτῆσιν ποθέοντες
οὔτ᾽ ἐσορῶσι θεοῦ κοινὸν νόμον οὔτε κλύουσιν,
25 ᾧ κεν πειθόμενοι σὺν νῷ βίον ἐσθλὸν ἔχοιεν·
αὐτοὶ δ᾽ αὖθ᾽ ὁρμῶσιν ἄνοι κακὸν ἄλλος ἐπ᾽ ἄλλο,
οἳ μὲν ὑπὲρ δόξης σπουδὴν δυσέριστον ἔχοντες,
οἳ δ᾽ ἐπὶ κερδοσύνας τετραμμένοι οὐδενὶ κόσμῳ
ἄλλοι δ᾽ εἰς ἄνεσιν καὶ σώματος ἡδέα ἔργα
30 . . . . . . . . . . . . . ἐπ᾽ ἄλλοτε δ᾽ ἄλλα φέροντα,
σπεύδοντες μάλα πάμπαν ἐναντία τῶνδε γενέσθαι.
ἀλλὰ Ζεῦ πάνδωρε κελαινεφὲς ἀργικέραυνε,
ἀνθρώπους ῥύου ‹μὲν› ἀπειροσύνης ἀπὸ λυγρῆς,
ἣν σύ, πάτερ, σκέδασον ψυχῆς ἄπο, δὸς δὲ κυρῆσαι
35 γνώμης, ᾗ πίσυνος σὺ δίκης μέτα πάντα κυβερνᾷς,
ὄφρ᾽ ἂν τιμηθέντες ἀμειβώμεσθά σε τιμῇ,
ὑμνοῦντες τὰ σὰ ἔργα διηνεκές, ὡς ἐπέοικε
θνητὸν ἐόντ᾽, ἐπεὶ οὔτε βροτοῖς γέρας ἄλλο τι μεῖζον
οὔτε θεοῖς, ἢ κοινὸν ἀεὶ νόμον ἐν δίκῃ ὑμνεῖν.

Μετάφραση:

Πρώτε των θεών, πολυώνυμε, παντοτινή εξουσία,
αρχή της πλάσης, που όλα εσύ τα κυβερνάς με νόμο,
ω Δία, σε χαιρετώ· γιατί κάθε θνητός εσένα
είναι σωστό ναπροσφωνεί· βαστούμε απ᾽ την γενιά σου·
απ᾽ όσα πλάσματα στην γη ζουν και σαλεύουν, μόνοι
εμείς είμαστε ομοίωμα του σύμπαντος· για τούτο
σε υμνώ, γι᾽ αυτό θα τραγουδώ την δύναμή σου πάντα.

Ναι, ο κόσμος όλος, ως γυρνά γύρω απ᾽ την γη, ακλουθάει
τους ορισμούς σου, πρόθυμα στην εξουσία σου σκύβει·
αλλά κρατάς κι ένα βοηθό στ᾽ ανίκητά σου χέρια,
το κοφτερό, πάντ᾽ άγρυπνο, φλογάτο αστροπελέκι·
πέφτει, χτυπάκαι τρέμουνε τα πάντα μες στην πλάση.
Με αυτό καθοδηγείς τον νου, που τρέχει μέσα σε όλα,
που σμίγει -φως- και με μικρά και με μεγάλα φώτα
και που η πνοή του διαπερνά του κόσμου βάθη και ύψη.
Έτσι των όλων βασιλιάς ανώτατος εσύ ᾽σαι,
δίχως εσέ, ω θεέ, στην γη δε γίνεται έργο ούτ᾽ ένα
ούτε στο πέλαγο ή ψηλά μέσα στο θείον αιθέρα,
έξω όσα κάνουν οι κακοί μες στην ανεμυαλιά τους.
Ολοκληρώνεις τα λειψά, σε τάξη βάζεις και όσα
δεν έχουνε, για σε αρεστά και τα δυσάρεστα είναι.
Γιατί όλα εσύ, καλά ή κακά, τα ᾽σμιξες έτσι σε ένα,
ώστε ένα αιώνιο νόημα να υπάρχει για όλα· όσοι είναι
κακοί θνητοί, το διώχνουνε, ζητούν να το ξεφύγουν·
τρελοί, που, ενώ αγαθά ποθούνε πάντα ν᾽ αποχτήσουν,
του θεού τον νόμο τον κοινό δε βλέπουν, δεν ακούνε·
που αν τον ακλούθααν, λογικά κι ευγενικά θα ζούσαν.
Μα αυτοί, οι ανόητοι, στο κακό χιμούν, καθένας σε άλλο·
τούτοι την δόξα κυνηγούν -μαύρο κυνήγι-, εκείνοι
χωρίς μια στάλα συστολή στα κέρδη έχουν το νου τους
κι άλλοι στην καλοπέραση, στις ηδονές της σάρκας.
Πασκίζουν ανειρήνευτα, μια δω μια κει, και φτάνουν
σε τέρμα αντίθετο εντελώς, απ᾽ ό,τι πεθυμούσαν.

Δία των νεφών, των κεραυνών, Δία δωρητή των πάντων,
φύλαε τον κόσμο απ᾽ τη φριχτήν ανεγνωμιά· πατέρα,
σκόρπα την πέρ᾽ απ᾽ τις ψυχές, και κάμε νά ᾽βρουν όλοι
το νου, που δίκια εσύ μ᾽ αυτόν τα πάντα τιμονεύεις.
Έτσι, τιμώντας μας, κι εσύ τιμή από μας θα λάβεις:
θα υμνούμε αιώνια τα έργα σου, σαν που οι θνητοί χρωστούνε·
προνόμιο ανώτερο απ᾽ αυτό θνητοί ή θεοί δεν έχουν:
κατά το δίκιο ν᾽ ανυμνούν τον νόμο τον παγκόσμιο.

(μετάφραση Θρασύβουλος Σταύρου)


ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ: 3^ος – 1^ος αιώνας π.Χ.

4. ΑΡΙΣΤΩΝ Ο ΧΙΟΣ (3^ος αιώνας π.Χ.)
Ήταν αρχαίος Έλληνας Στωικός φιλόσοφος από την Χίο. Λεγόταν επίσης και Αρίστων ο Φάλανθος (= φαλακρός), φέροντας επίσης το προσώνύμιο Σειρήνα, για την γοητεία της διδασκαλίας του. Απομακρύνθηκε από τις θεωρίες της Στοάς του Ζήνωνα και ανέπτυξε δική του θεωρία προς τον Κυνισμό. Θεωρούσε δηλαδή την Διαλεκτική και την Λογική ως επιστήμες ανωφελείς, ενώ αντίθετα την Φυσική ως “υπερτέρα” της ανθρώπινης νόησης.

5. ΑΘΗΝΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΟΛΕΥΣ (3^ος αιώνας π.Χ.)
Ήταν ένας Στωικός φιλόσοφος και συγγραφέας από την πόλη Σόλοι Κιλικίας, μαθητής του Ζήνωνος του Κιτιέως. Ο πατέρας του ονομαζόταν επίσης Αθηνόδωρος, ενώ αδελφός του ήταν ο γνωστός ποιητής και αστρονόμος Άρατος ο Σολεύς. Ο Αθηνόδωρος ο Σολεύς αναφέρεται στον κατάλογο των μαθητών του Ζήνωνος που δίνει ο Διογένης Λαέρτιος. Στον Αθηνόδωρο αυτόν ίσως είναι αφιερωμένο το έργο «Περὶ τῶν καταγορευτικῶν» του Χρυσίππου.

6. ΗΡΙΛΛΟΣ Ο ΧΑΛΚΗΔΩΝ (3^ος αιώνας π.Χ.)
Ήταν Στωικός φιλόσοφος και δάσκαλός του υπήρξε ο Ζήνων ο Κιτιεύς. Ο Ήριλλος διέφερε εντυπωσιακά από την διδασκαλία του Ζήνωνα και είχε την πεποίθηση πως η επιστήμη ήταν ο σκοπός της ζωής και πως καλό είναι να ζει κάποιος με τρόπο που να αποβλέπει στην γνώση και η παραπλάνηση κι η άγνοια να μην έχουν σχέση με αυτόν. Ο Ήριλλος λέγεται ότι έγραψε 12 έργα καθώς και κάποιους διαλόγους.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

Συνοπτικά:

A. Έίχε την πεποίθηση πως η επιστήμη ήταν ο σκοπός της ζωής και πως καλό είναι να ζει κάποιος με τρόπο που να αποβλέπει στην γνώση και η παραπλάνηση κι η άγνοια να μην έχουν σχέση με αυτόν.

Β. Είπε επίσης ότι υπάρχει και δεύτερος σκοπός (υποτελίς). Αυτός ο υποδιαίστερος σκοπός συσχετίζεται με τον στωικό όρο "οικείωσις": την πρωτόγονη ορμή των έμβιων όντων.Υποστήριζε ότι και οι άνθρωποι οι οποίοι δεν ήταν σοφοί μπορούσαν να πετύχουν αυτόν τον δευτερεύοντα στόχο, όμως μόνο οι σοφοί μπορούσαν να κατακτήσουν τον κύριο.

Γ. Θεωρούσε επίσης τις πρακτικές της καθημερινής ζωής, παρ΄ότι αναγκαίες, ως μη έχουσες ηθική αξία, επειδή δεν συνέβαλλαν στην απόκτηση του υπέρτατου αγαθού, και για αυτόν τον λόγο ο Κικέρων συχνά συνδέει τον εαυτό του με την μάλλον διαφορετική φιλοσοφία του Αρίστωνα του Χίου.


7. ΣΦΑΙΡΟΣ (285-210 π.Χ.)
Στωικός φιλόσοφος από τον Βόσπορο. Σύμφωνα με τον Διογένη τον Λαέρτιος, ο Σφαίρος έγραψε αρκετά έργα μερικά απο τα οποία είναι, «Περὶ κόσμου δύο», «Περὶ στοιχείων», «Περὶ τῆς ἠθικῆς διατάξεως», «Πρὸς τὰς ἀτόμους καὶ τὰ εἴδωλα» και «Περὶ θανάτου».

8. ΧΡΥΣΙΠΠΟΣ Ο ΣΟΛΕΥΣ (281-208 π.Χ.)
Γιος του Απολλωνίου από την Ταρσό, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους της Στωικής σχολής, θεωρούμενος ως ένας από τους θεμελιωτές της. Γεννήθηκε στους Σόλους ή στην Ταρσό της Κιλικίας. Εκτός από φιλόσοφος, ο Χρύσιππος υπήρξε και αξιόλογος γραμματικός. Πολυγραφότατος, λέγεται ότι δεν περνούσε μέρα κατά την οποία να μην έγραφε τουλάχιστον 500 γραμμές κειμένου. Συνέγραψε περίπου 750 ως 800 έργα (ή αντίστοιχα 705 ρολά παπύρων).

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

«ΑΝΑΦΟΡΕΣ»

Αρχαίο κείμενο:

Διογένη Λαέρτιου, Βίοι φιλοσόφων:
Εἰ μὴ γὰρ ἦν Χρύσιππος, οὐκ ἂν ἦν στοά.

Μετάφραση:

«Αν δεν υπήρχε ο Χρύσιππος, δεν θα υπήρχε ούτε η στοά.»

Κικέρων, Για την φύση των Θεών (Χρύσιππου περί θεών):
«Εάν υπάρχει κάτι στον Κόσμο που ο νους, η λογική, η δύναμη και η εξουσία του ανθρώπου δεν μπορούν να το έχουν δημιουργήσει, αυτό που το δημιούργησε είναι ανώτερο του ανθρώπου. Τα ουράνια σώματα και καθετί που παρουσιάζει αιώνια κανονικότητα δεν είναι ανθρώπινα δημιουργήματα, άρα αυτό που τα δημιούργησε είναι ανώτερο του ανθρώπου.»

«Ο Ζεύς αποτελεί την κοινή φύση των πάντων, καθώς και την μοίρα και την ανάγκη των μελλουμένων να συμβούν. Είναι επίσης το πυρ και ο αιθήρ, καθώς και τα ρευστά ή τα σε διαρκή κίνηση στοιχεία, όπως το ύδωρ, ο αέρας, ο ήλιος, η σελήνη και τ’ άστρα, και αποτελεί το Όλον που αγκαλιάζει τα πάντα.»


Αρχαίο κείμενο:

Διογένη Λαέρτιου, Βίοι Φιολοσόφων (Χρύσιππου περί φιλοσοφίας):
Διόπερ τέλος γίνεται τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν, ὅπερ ἐστὶ κατά τε τὴν αὑτοῦ καὶ κατὰ τὴν τῶν ὅλων, οὐδὲν ἐνεργοῦντας ὧν ἀπαγορεύειν εἴωθεν ὁ νόμος ὁ κοινός, ὅσπερ ἐστὶν ὁ ὀρθὸς λόγος, διὰ πάντων ἐρχόμενος, ὁ αὐτὸς ὢν τῷ Διί, καθηγεμόνι τούτῳ τῆς τῶν ὄντων διοικήσεως ὄντι· εἶναι δ' αὐτὸ τοῦτο τὴν τοῦ εὐδαίμονος ἀρετὴν καὶ εὔροιαν βίου, ὅταν πάντα πράττηται κατὰ τὴν συμφωνίαν τοῦ παρ' ἑκάστῳ δαίμονος πρὸς τὴν τοῦ τῶν ὅλων διοικητοῦ βούλησιν.

Μετάφραση:

«Ο σκοπός (το «Τέλος») του ανθρώπου είναι να διάγει τον βίο του όχι συμφώνως προς τις υποδείξεις της δικής του φύσεως, αλλά, γενικώς, της καθολικής Φύσεως, δηλαδή της κοινής για όλους, η οποία εμπερικλείει σύμπαντα τον Όλο Κόσμο και πρέπει συνεπώς να αποφεύγει ο άνθρωπος κάθε τι που απαγορεύει ο κοινός Νόμος, ο οποίος είναι ο Ορθός Λόγος που διέρχεται μέσα από τα πάντα και ταυτίζεται προς τον Δία, καθώς μόνον εκείνος είναι που κατευθύνει την σκοπιμότητα που διέπει τα πάντα.»

9. ΔΙΟΓΕΝΗΣ Ο ΒΑΒΥΛΩΝΙΟΣ (240-152 π.Χ.)
Στωικός φιλόσοφος που καταγόταν απο Τηλεύκεια. Υπήρξε μαθητής του Χρύσιππου και ένας από τους τελευταίους σχολάρχες της “παλαιάς Στοάς” στην Αθήνα.

10. ΠΟΛΕΜΩΝ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ (220-16 π.Χ.)
Ήταν αρχαίος Έλληνας περιηγητής γεωγράφος, τοπογράφος, φιλόσοφος και ιστορικός. Γεννήθηκε κοντά στο Ίλιο της Τρωάδας, γιος του Ευηγέτη, ενώ έδρασε τον 2ο αιώνα π.Χ. Ήταν μαθητής του Στωικού φιλοσόφου Παναίτιου. Οι περιηγήσεις του έλαβαν χώρα σε μεγάλο μέρος της Αρχαίας Ελλάδας, Μικρά Ασία, Ιταλία, Σικελία, και Αίγυπτο συλλέγοντας πλήθος πληροφοριών που αφορούσαν στα αξιοθέατα και καλλιτεχνικούς θησαυρούς της εποχής. Επίσης ήταν και αντιγραφέας πολλών επιγραφών γεγονός που αποτυπώνεται στο έργο του «Περί των κατά πόλεις επιγραμμάτων» και του έδωσε τον τίτλο “Στηλοκόπας”. Συνέγραψε αρκετά περιηγητικά έργα, εκ των οποίων διεσώθησαν ελάχιστα, κυρίως οι τίτλοι και μικρά αποσπάσματα. Θεωρείται ότι υπήρξε σημαντική πηγή άντλησης πληροφοριών για μεταγενέστερους όπως οι Στράβων, Πλούταρχος, Παυσανίας και Αθήναιος.

11. ΚΡΑΤΗΣ Ο ΜΑΛΛΩΤΗΣ (2^ος αιώνας π.Χ.)
Υπήρξε αρχαίος Έλληνας Στωικός φιλόσοφος από τους σημαντικότερους γραμματικούς και κατασκευαστής υδρογείου σφαίρας. Ίδρυσε στην Πέργαμο δική του σχολή. Ο Κράτης ήταν ο πρώτος που κατασκεύασε υδρόγειο σφαίρα, την οποία παρουσίασε στην Πέργαμο το 150 π.Χ. περίπου. Οι ιδέες του ήταν σημαδιακές για την επιστήμη από την αρχαιότητα και μέχρι τα τέλη του μεσαίωνα. Συνέταξε πολυάριθμα συγγράμματα και εξηγήσεις του Ομήρου, από τα οποία σώζονται μόνο τίτλοι και μερικά αποσπάσματα.

12. ΠΟΣΕΙΔΩΝΙΟΣ Ο ΡΟΔΙΟΣ (135-51 π.Χ.)
Ήταν Έλληνας πολυμαθής Στωικός φιλόσοφος, αστρονόμος, γεωγράφος, πολιτικός, ιστορικός και δάσκαλος που γεννήθηκε στην Απάμεια της Συρίας. Τον θεωρούσαν τον πολυμαθέστερο άνθρωπο του κόσμου για την εποχή του. Τίποτα από το τεράστιο έργο του δεν έχει σωθεί ως ολότητα σήμερα, αλλά μόνο αποσπάσματα. Ο Ποσειδώνιος έγραψε έργα για την Φυσική, την Μετεωρολογία, την Φυσική Γεωγραφία, την Αστρονομία, την Αστρολογία και την μαντεία, την Σεισμολογία, την Γεωλογία και την Ορυκτολογία, την Υδρολογία, την Βοτανική, την Ηθική, την Λογική, τα Μαθηματικά, την Ιστορία, την Φυσική Ιστορία, την Ανθρωπολογία, και την Στρατηγική. Οι μελέτες του ήταν μεγάλες και σε βάθος διερευνήσεις των αντικειμένων τους, έστω και με κάποια λάθη.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

Συνοπτικά:

Α. Δεχόταν την Στωική υποδιαίρεση της Φιλοσοφίας σε «Φυσική» (μαζί με την Μεταφυσική και την Θεολογία), «Λογική» (περιελάμβανε και την Διαλεκτική) και «Ηθική» Αυτές οι τρεις κατηγορίες ήταν για τον Ποσειδώνιο αδιαχώριστα και αλληλοεξαρτώμενα μέρη μιας οργανικής ολότητας. Τις παρομοίαζε με ένα ζωντανό πλάσμα, του οποίου η Φυσική ήταν το κρέας και το αίμα, η Λογική τα οστά και οι τένοντες που συγκρατούν ενωμένο τον οργανισμό, και η Ηθική – το σημαντικότερο μέρος – την ψυχή. Το μεγάλο φιλοσοφικό όραμα του Ποσειδωνίου ήταν πως το ίδιο το Σύμπαν είχε μία παρόμοια εσωτερική διασύνδεση, μέσα από την κοσμική «συμπάθεια», σε όλες του τις εκφάνσεις, από την ανάπτυξη του φυσικού κόσμου ως την ιστορία της ανθρωπότητας.

Β. Υπήρξε ο πρώτος Στωικός που απέκλινε από το δόγμα ότι τα πάθη της ψυχής είναι λανθασμένες κρίσεις και υιοθέτησε την άποψη του Πλάτωνα για την ψυχή, δηλαδή ότι τα πάθη είναι σύμφυτα με την ανθρώπινη φύση. Ο Ποσειδώνιος δίδασκε ότι εκτός από τις λογικές λειτουργίες η ανθρώπινη ψυχή είχε και πάθη όπως ο θυμός, το πάθος για εξουσία, πλούτο, κλπ., αλλά και πόθους για έρωτα, τροφή, κλπ.. Η Ηθική ήταν το πρόβλημα του πώς να χειρισθούμε αυτά τα πάθη και να αποκαταστήσουμε την λογική ως την κυρίαρχη λειτουργία.


13. ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Ο ΚΥΡΗΝΑΙΟΣ (1^ος αιώνας π.Χ.)
Ήταν Έλληνας Στωικός φιλόσοφος και μαθηματικός ο οποίος έζησε στην Κυρήνη. Ήταν μαθητής των Στωικών φιλοσόφων Διογένη του Βαβυλώνιου και του Αντίπατρου του Ταρσέα. Φημίζοντας ωστόσο και ως μαθηματικός, και πρόκειται πιθανώς για τον ίδιο Διονύσιο στου οποίου τα επιχειρήματα επιτίθεται ο φιλόσοφος του 1ου αιώνα π.Χ. Φιλόδημος ο Επικούρειος στο έργο του «Περί σημείων καί σημειώσεων», όπου ο Διονύσιος αναφέρεται πως επιχειρηματολογούσε ότι ο Ήλιος πρέπει να έχει πολύ μεγάλο μέγεθος γιατί ανατέλλει αργά πίσω από τα εμπόδια του ορίζοντα.

14. ΑΘΗΝΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΑΝΔΩΝΟΣ (1^ος αιώνας π.Χ.)
Ήταν Στωικός φιλόσοφος, γνωστός και ως “Κανανίτης” από τον τόπο καταγωγής του, ένα μικρό χωριό κοντά στην Ταρσό. Κατά τον Στράβωνα, ο Αθηνόδωρος είχε γνώσεις Φυσικής Γεωγραφίας. Από τα έργα του Αθηνοδώρου το γνωστότερο ήταν το «Περί σπουδής και παιδείας», από το οποίο σώθηκαν αποσπάσματα. Επίσης, συνέγραψε το χαμένο έργο «Περί Ταρσού».

ΕΛΛΗΝΟΡΩΜΑΙΚΗ ΕΠΟΧΗ: 1^ος - 4^ος αιώνας μ.Χ.

15. ΣΕΝΕΚΑΣ Ο ΝΕΟΤΕΡΟΣ (4-65 π.Χ.)
Ρωμαίος πολιτικός, ρήτορας, δραματουργός και Στωικός φιλόσοφος, ήταν γιος του Σενέκα του Πρεσβύτερου, διδάσκαλος του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Νέρωνα, τραγωδός και ευνοούμενος της Αυλής. Καταγόταν από την Κόρδοβα της ρωμαϊκής επαρχίας της Ισπανίας. Εκτός από το ρητορικό έργο του, στο οποίο οφείλει την πρώιμη φήμη του ως πολιτικός, τα φυσικά προβλήματα (Naturales quaestiones) σε επτά βιβλία και τις 124 επιστολές του ανέπτυξε πλούσια και πολυμερή συγγραφική δραστηριότητα. Τα έργα του Σενέκα διακρίνονται για την δεοντολογία και την ηθική φιλοσοφία, όπως θέματα σχετικά με την ευγένεια, την φιλανθρωπία, το σθένος, την ευτυχισμένη ζωή.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

«ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ»

Δεν μπορεί να υπάρξει τίποτα πιο ανόητο από την άποψη αυτών που καυχώνται για την προνοητικότητά τους. Μένουν εξαντλητικά απασχολημένοι προκειμένου να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για να ζήσουν καλύτερα. Περνούν την ζωή τους με το να ετοιμάζονται να ζήσουν!

Κανείς δεν πρόκειται να σου αποκαταστήσει τα χρόνια σου, κανείς δεν θα σου τα επιστρέψει. Η ζωή θα ακολουθήσει το δρόμο που άρχισε και δεν πρόκειται ούτε να αναστρέψει, αλλ’ ούτε και να περιορίσει την πορεία της.

Και τελικά ποιο θα είναι το αποτέλεσμα; Εσύ θα έχεις απορροφηθεί από τις ασχολίες σου και η ζωή θα προχωρεί ακάθεκτη και κάπου στο μεταξύ θα έρθει ο θάνατος, για τον οποίο, είτε το θέλεις είτε όχι, θα πρέπει να βρεις κάποιον ελεύθερο χρόνο».

Όλοι επιθυμούν να ζήσουν μια ευτυχισμένη ζωή, όταν όμως πρόκειται να διαγνώσουν τι είναι εκείνο που κάνει την ζωή ευτυχισμένη, εκεί τυφλώνονται· και, χωρίς να είναι βέβαια εύκολο να επιτύχει κανείς ευτυχισμένη ζωή, είναι πάντως γεγονός ότι, όσο πιο πολύ αγωνίζεται να την πλησιάσει, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από αυτήν, αν κάπου έχει κάνει λάθος στον δρόμο του. Και, ακριβώς επειδή οδηγείται στην αντίθετη κατεύθυνση, η ίδια η ταχύτητα του πολλαπλασιάζει και την απόσταση που τον χωρίζει από τον στόχο του.

Πρίν από οτιδήποτε άλλο, λοιπόν, θα πρέπει να δούμε τι είναι αυτό προς το οποίο στοχεύουμε·ύστερα, θα πρέπει ναεξετάσουμε από ποιο δρόμο θα μπορούσαμε να το πλησιάσουμε γρηγορότερα, ενώ στο ίδιο το ταξίδι -υπό την προϋπόθεση πάντοτε ότι έχουμε πάρει τον σωστό δρόμο- θα ανακαλύψουμεπόση απόσταση διανύουμε καθημερινά και πόσο πλησιάζουμε τον στόχο μας, προς τον οποίο μας έλκει φυσική ανάγκη.

Όσο όμως πλανιόμαστε άσκοπα, χωρίς οδηγό, και υπακούουμε μόνο στον θόρυβο και στις διιστάμενες κραυγές εκείνων που μας καλούν να προχωρήσουμε προςδιάφορες κατευθύνσεις, τόσο η ζωή μας θα χαραμίζεται σε λάθη, αυτή η ζωή που είναι σύντομη, ακόμα κι αν μέρα και νύχτα παλεύουμε για την πραγματική σοφία.

Ας εξετάσουμε λοιπόν τόσο τον στόχο όσο και τον δρόμο που θα ακολουθήσουμε, και ας πάρουμε μαζί μας κάποιον έμπειρο οδηγό, που έχει ήδη εξερευνήσει την περιοχή στην οποία βαδίζουμε, γιατί οι συνθήκες που επικρατούν σ' ένα τέτοιο ταξίδι είναι διαφορετικές από εκείνες που χαρακτηρίζουν τα άλλα ταξίδια.

Σ' αυτά, ένας ευδιάκριτος δρόμος και οι πληροφορίες από τους κατοίκους της περιοχής σε προφυλάσσουν από το λάθος, σ' εκείνο όμως τα πολύχρηστα και πολυσύχνασταμονοπάτιαείναι και τα πιοαπατηλά. Τίποτε επομένως δεν είναι ανάγκη να τονιστεί περισσότερο από την προειδοποίηση ότι δεν θα πρέπει να πάρουμε, σαν τα πρόβατα, τη γραμμή του κοπαδιού που προηγείται, ταξιδεύοντας έτσι πάνω στον δρόμο που βαδίζουν όλοι, αλλά πάνω στον δρόμο που οφείλουμε να βαδίσουμε.

Τίποτε, πράγματι, δεν μας δημιουργεί μεγαλύτερα προβλήματα από το γεγονός ότι προσαρμόζουμε τον εαυτό μας στις κοινές διαδόσεις, πιστεύοντας ότι όσα γίνονται αποδεκτά με την ευρύτερη δυνατή συναίνεση, αυτά είναι και τα άριστα -το γεγονός δηλαδή ότι, με το να ακολουθούμε τόσους πολλούς, ζούμε στην ουσία σύμφωνα με τους κανόνες όχι τόσο της λογικής αλλά της μίμησης.

Το αποτέλεσμα είναι πως, ο ένας μετά τον άλλο, συσσωρεύονται οι άνθρωποι που οδεύουν ολοταχώς προς τηνκαταστροφή. Και, όπως ακριβώς συμβαίνει όταν, σε μια μεγάλη ανθρώπινη συμφορά, οι άνθρωποι συμπιέζουν ο ένας τον άλλο και κανείς δεν μπορεί να καταρρεύσει χωρίς να συμπαρασύρει και τους άλλους στην πτώση του, καθώς η κατάρρευση των πρώτων επιφέρει τον όλεθρο και των τελευταίων, το ίδιο πράγμα θα μπορούσες να δεις σε κάθεπερίπτωση και στην ζωή.

Τα σφάλματα κάθε ανθρώπου δεν προκαλούν σ' εκείνον μόνο ζημιά, αλλά καθένας από μας είναι ο ίδιος αιτία και υπεύθυνος του λάθους που θα κάνει και κάποιος άλλος. Γιατί είναι επικίνδυνο να αναθέτουμε την ασφάλεια του εαυτού μας στο πλήθος που προπορεύεται και -ακριβώς επειδή καθένας μας είναι προθυμότερος να εμπιστευτεί κάποιον άλλο παρά να αποφασίσει ανεξάρτητα για τον εαυτό του- ουδέποτε να θέτουμε υπό έλεγχο την ζωή μας, αλλά να δείχνουμε απεναντίας τυφλή εμπιστοσύνη στους άλλους, έτσι ώστε κάποιο λάθος που έχει περάσει από τον ένα στον άλλο να εμπλέκει τελικά και μας τους ίδιους και νααπεργάζεται την καταστροφή μας.

Το παράδειγμα των άλλων μας καταστρέφει· η αποδέσμευση από το πλήθος είναι σωτήρια. Γιατί αυτό, υπερασπίζοντας το λάθος του, έρχεται σε αντίθεση με την λογική. Συμβαίνει έτσι το ίδιο ακριβώς πράγμα που γίνεται και στις εκλογές, όπου τα ίδια εκείνα άτομα που εξέλεξαν τους πραίτορες απορούν όταν η ευμετάβλητη λαϊκή εύνοια μετατοπιστεί στο θέμα της εκλογής των πραιτόρων.

Το ίδιο πράγμα έχει την μια στιγμή την εύνοια μας, την άλλη την αποδοκιμασία μας· αυτή είναι η έκβαση κάθε απόφασης που ακολουθεί τις επιλογές του πλήθους».


«ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΓΑΛΗΝΗΣ»

Ας περάσουμε τώρα στο θέμα των πατρικών περιουσιών , που αποτελεί την πηγή για τις μεγαλύτερες ανθρώπινες στενοχώριες γιατί, αν συγκρίνεις όλα τα άλλα που μας δίνουν άγχος -θανάτους, αρρώστιες, φόβους, επιθυμίες, αντοχή στον πόνο και στο μόχθο- με τα δεινά που μας προσφέρουν τα χρήματά μας, η τελευταία αυτήν πηγή στενοχώριας ξεπερνά κατά πολύ όλες τις άλλες.
Γι’ αυτό λοιπόν και θα πρέπει νασκεφθούμεπόσο μικρότερη είναι η λύπη μας όταν δεν έχουμε χρήματα παρά όταν έχουμε και ταχάσουμε και θα πρέπει να καταλάβουμε ότι, όσο πιο λίγα έχει να χάσει η φτώχεια, τόσο λιγότερες ευκαιρίες έχει να μας βασανίζει. Γιατί κάνεις λάθος αν νομίζεις ότι οι πλούσιοι υποφέρουν με μεγαλύτερη άνεση τις απώλειες ο πόνος του τραύματος είναι όμοιος τόσο στα μικρά όσο και στα μεγάλα σώματα. Ο Βίων λέει με χιούμορ ότι δεν είναι περισσότερο ενοχλητικό να μαδάς τα μαλλιά ενός φαλακρού κεφαλιού από όσο είναι να μαδάς ένα κεφάλι με πλούσια κόμη. Να ξέρεις ότι το ίδιο πράγμα ισχύει τόσο για τον φτωχό όσο και για τον πλούσιο, πως και οι δυο τους υποφέρουν το ίδιο γιατί τα χρήματα που έχουν είναι εξίσου αναπόσπαστο κτήμα και των δύο, και είναι αδύνατον να τους τα αφαιρέσεις χωρίς να το πάρουν είδηση. Είναι όμως περισσότερο, όπως είπα, υποφερτό και εύκολο να μην τα έχεις αποκτήσει παρά να τα χάσεις, και γι’ αυτό θα δεις ότι εκείνοι που ποτέ δεν τους επισκέφθηκε η τύχη είναι πιο χαρούμενοι από εκείνους που τους έχει εγκαταλείψει. Αυτό το συνειδητοποίησε ο Διογένης,ο μεγαλόψυχος εκείνος άνδρας, και τα κατάφερε έτσι, ώστε τίποτα να μην είναι δυνατόν να του αφαιρεθεί.
Συ μπορείς αυτήν την κατάσταση να την αποκαλέσεις φτώχεια, έλλειψη, ανέχεια, μπορείς να δώσεις σ’ αυτή την αίσθηση ασφάλειας όποια υποτιμητική ονομασία θέλεις. Εγώ πάντως είμαι έτοιμος να αρνηθώ ότι ο άνθρωπος αυτός ήταν ευτυχής, αν μπορέσεις να μου βρεις έστω και έναν που να μην έχει τίποτα να χάσει. Αν δεν είναι βασιλική η κατάσταση να είσαι ο μόνος που να μην μπορεί να υποστεί ζημιά ανάμεσασε όλους τους φιλάργυρους, τους απατεώνες, τους ληστές και τους ανδραποδιστές, τότε εγώ κάνω λάθος. Αν αμφιβάλλει κανείς για την ευτυχία του Διογένη, τότε θα μπορούσε να αμφιβάλλει επίσης και για την κατάσταση των αθάνατων θεών, να αναρωτηθεί δηλαδή μήπως είναι δυστυχέστατοι, επειδή δεν έχουν κτήματα ούτε κήπους ούτε πανάκριβες εκτάσεις γης, που κάποιος ξένος μισθωτής τις καλλιεργεί,ούτε μεγάλα έντοκα κεφάλαια στην αγορά.[...]

[...]Ακόμα και για τις σπουδές, για τις οποίες η δαπάνη είναι ευγενέστατη πράξη, ακόμα και εκεί αυτήδικαιολογείται μόνον εφόσον δεν έχει ξεπεράσει ταόρια. Τι ωφελεί να έχει κανείς αναρίθμητα βιβλία καιβιβλιοθήκες, που οι ιδιοκτήτες τους ούτε τους τίτλουςτους θα καταφέρουν να διαβάσουν σ’ ολόκληρη τηνζωή τους; Ο εκπαιδευόμενος δεν καθοδηγείται αλλάδεσμεύεται από τον όγκο τους, και είναι πολύ καλύτερονα έχεις να κάνεις με λίγους συγγραφείς παράνα περιπλανιέσαι ανάμεσα σε πολλούς. Σαράντα χιλιάδεςβιβλία κάηκαν στην Αλεξάνδρειαας επαινούν κάποιοι αυτή την βιβλιοθήκη ως το πιο θαυμάσιοαπόκτημα βασιλικού πλούτου, όπως έκανε και ο ΤίτοςΛίβιος, που αναφέρει ότι επρόκειτο για το πιο έξοχοέργο καλού γούστου και επιμέλειας των βασιλέων!. Δεν υπήρχε κανένα «καλό γούστο» ούτε καμιά«επιμέλεια», αλλά μόνο επιμελής πολυτέλεια, θα έλεγαμάλιστα ότι ούτε καν επιμελής ήταν, μια και οιάνθρωποι αυτοί είχαν συγκεντρώσει τα βιβλία όχι γιαμόρφωση αλλά μόνο για επίδειξη, ακριβώς όπωςπολλοί, που δεν έχουν τις γνώσεις ούτε ενός μικρούπαιδιού, χρησιμοποιούν τα βιβλία όχι ως όργανο παιδείαςαλλά για να διακοσμούν την τραπεζαρία τους. Να έχεις, λοιπόν, υπό την κατοχή σου όσα βιβλία σούείναι αρκετά, αλλά κανένα από αυτά να μην το έχειςαπλώς και μόνο για επίδειξη. Υποστηρίζεις ότι «είναιεντιμότερο να ξοδεύεις χρήματα σ’ αυτά παρά σε κορινθιακάέργα τέχνης και σε πίνακες ζωγραφικής».Μα η υπερβολή, όπου κι αν υπάρχει, είναι λάθος.Ποια δικαιολογία μπορείς να βρεις για όποιον επιζητείβιβλιοθήκες από ξύλο κιτριάς και φίλντισι, για όποιονμαζεύει έργα άγνωστων ή ανάξιων συγγραφέωνκαι κάθεται και χασμουριέται ανάμεσα σε τόσεςχιλιάδες βιβλία, ενώ εκείνο μόνο που τον ευχαριστεί είναι η εξωτερική εμφάνιση των τόμων και οι τίτλοιτους; Είναι, πράγματι, στα σπίτια των πιο τεμπέληδωνπου θα δεις ολοκληρωμένες συλλογές ρητορικώνομιλιών και ιστορικών έργων, με στοιβαγμένες θήκεςβιβλίων μέχρι την οροφή και βλέπεις και σήμερα, ανάμεσαστο χώρο για το κρύο και το ζεστό μπάνιο, νατοποθετείται μια βιβλιοθήκη, σαν αναγκαίο στολίδιτου σπιτιού. Θα ήμουν έτοιμος να τους συγχωρήσωαυτούς τους ανθρώπους, αν ο υπερβολικός ζήλος τουςγια μάθηση τους παραπλανούσε. Όπως όμως είναι ταπράγματα, αυτές οι συλλογές από έργα ιερών πνευμάτων, με όλα τα πορτρέτα που τις στολίζουν, έχουναγοραστεί για επίδειξη και διακόσμηση των τοίχων.


16. ΓΑΙΟΣ ΜΟΥΣΩΝΙΟΣ ΡΟΥΦΟΣ (30-100 μ.Χ.)
Ήταν συγγραφέας και στωικός φιλόσοφος από την πόλη Βαλσίνιοι της Ιταλίας. Δίδαξε στην Ρώμη επί Νέρωνος, Βεσπασιανού και Τίτου και εξορίστηκε δύο φορές. Μεταξύ των μαθητών του ήταν ο Δίων ο Χρυσόστομος και ο Επίκτητος. Δεν σώθηκαν έργα του, παρά μόνο σημειώσεις από την διδασκαλία του μέσω του μαθητή του Λουκίου, τις οποίες διέσωσε ο Στοβαίος στο έργο του «Ἀνθολόγιον». Οι συμβουλές του αναφέρονται σε όχι συνηθισμένα θέματα, όπως ο τρόπος ένδυσης και συμπεριφοράς, ο γάμος, η ανατροφή των κοριτσιών και η θέση των γυναικών στην φιλοσοφία.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

«ΑΝΑΦΟΡΑ»

Αρχαίο κείμενο:

Στοβαίου, Ανθολόγιον:
Πολλῶν ἡδονῶν οὐσῶν, αἳ τὸν ἄνθρωπον ἐνδιδόναι αὐταῖς βιάζονται παρὰ τὸ συμφέρον, δυσμαχωτάτη εἶναι δοκεῖ ἡ περὶ τροφὴν ἡδονή. Ταῖς μὲν γὰρ ἄλλαις ἡδοναῖς σπανιώτερον ὁμιλοῦμεν, ταύτης δὲ ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν πάντως πειρᾶσθαι ἀνάγκη, ὥστε πλείους οἱ ἐνταῦθα κίνδυνοι. Καὶ γὰρ ὁ πλέον ἢ δεῖ ἐσθίων ἁμαρτάνει, καὶ ὁ κατασπεύδων ἐν τῷ ἐσθίειν, καὶ ὁ τὰ ἡδίω τῶν ὑγιεινοτέρων βρώματα προτιμῶν. Ἔστι δὲ ἁμαρτία περὶ τροφὴν καὶ ὅταν παρὰ καιρὸν προσφερώμεθα αὐτήν. Ἔτι δὴ καὶ ἄλλων ἁμαρτιῶν οὐσῶν περὶ τροφήν, δεῖ ἁπασῶν καθαρεύειν. Καθαρεύοι δ' ἄν τις ἐθίζων αὑτὸν αἱρεῖσθαι σῖτον οὐχ ἵνα ἥδηται ἀλλ' ἵνα τρέφηται, οὐδ' ἵνα λεαίνηται τὴν κατάποσιν ἀλλ' ἵνα ῥωννύηται τὸ σῶμα. Καὶ γὰρ γέγονεν ἡ μὲν κατάποσις δίοδος εἶναι τροφῆς, οὐχ ἡδονῆς ὄργανον, ἡ δὲ γαστὴρ τοῦ αὐτοῦ χάριν οὗπερ ἕνεκα καὶ φυτῷ ῥίζα γέγονεν. Διὸ καὶ προσήκει ἐσθίειν ἡμῖν ἵνα ζῶμεν, οὐχ ἵνα ἡδώμεθα.

Μετάφραση:

Ενώ είναι πολλές οι ευχαριστήσεις, οι οποίες εξαναγκάζουν τον άνθρωπο να υποκύψει σ’ αυτές παρά το συμφέρον του, νομίζω ότι η ευχαρίστηση της τροφής είναι η πιο ακατανίκητη. Για τις άλλες ηδονές ερχόμαστε πιο σπάνια σε επαφή, ενώ αυτήν είναι ανάγκη να τη γευόμαστε οπωσδήποτε κάθε μέρα, ώστε να είναι σ’ αυτήν την περίπτωση περισσότεροι οι κίνδυνοι. Γιατί, και αυτός που τρώει περισσότερο απ’ όσο πρέπει αμαρτάνει, και αυτός που τρώει λαίμαργα, και αυτός που προτιμάει τις πιο ευχάριστες παρά τις υγιεινές τροφές. Είναι σφάλμα για την τροφή όταν την τρώμε σε λάθος ώρα. Υπάρχουν ακόμη κι άλλα σφάλματα με την τροφή, και πρέπει απ’ όλα να απέχουμε. Και θα μπορούσε κάποιος να τα αποφύγει, αν συνήθιζε τον εαυτό του να επιλέγει τροφή όχι για να ευχαριστιέται αλλά για να τρέφεται, όχι για ευχαριστεί τον οισοφάγο του αλλά για να δυναμώνει το σώμα του. Γιατί ο οισοφάγος έχει δημιουργηθεί για να είναι δίοδος της τροφής, και όχι όργανο ευχαρίστησης ενώ η κοιλιά (έχει δημιουργηθεί) για τον ίδιο λόγο για τον οποίο έχει δοθεί στο φυτό η ρίζα. Γι’ αυτό και ταιριάζει σε μας να τρώμε για να ζούμε, και όχι για να ευχαριστιόμαστε.


17. ΧΑΙΡΗΜΩΝ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ (πρώτο μισό του 1^ου αιώνα μ.Χ.)
Ήταν αρχαίος Έλληνας Στωικός φιλόσοφος, ιστορικός και γραμματικός που άκμασε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου κατά την ελληνιστική περίοδο. Ο Χαιρήμων ήταν διδάσκαλος του Διονυσίου του Αλεξανδρέως και πoλύ πιθανόν και γενικός αρχειοφύλακας της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας. Όταν μετέβη στην Ρώμη φέρεται να χρημάτισε επίσης και διδάσκαλος του Αυτοκράτορα Νέρωνα. Από τα αξιολογότερα των έργων του διακρίνονται η «Ιστορία της Αιγύπτου», από την οποία μόνο αποσπάσματα έχουν σωθεί, τα «Ιερογλυφικά», «Περί κομητών» (ιστορική αναφορά), κ.ά.

18. ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ (50-138 π.Χ.)
Ήταν Έλληνας Στωικός φιλόσοφος. Ο Επίκτητος αναφέρεται ως παιδί δούλων και φέρεται ότι γεννήθηκε στην Ιεράπολη της Φρυγίας εξ ου ενίοτε και το προσωνύμιο Ιεραπολίτης. Ο Επίκτητος ανέπτυξε ένα φιλοσοφικό σύστημα που θεμελίωνε σε βάσεις από την ηθική του Σενέκα και το οποίο ήταν κυρίως ένα είδος θρησκευτικής διδασκαλίας που έμοιαζε πολύ με τον χριστιανισμό. Επίκεντρο της φιλοσοφίας του Επίκτητου είναι ο άνθρωπος και η εκπαιδευτική αγωγή του με έμφαση στην ηθική. ο Φλάβιος Αρριανός ήταν εκείνος ο οποίος κατέγραψε τις φιλοσοφικές απόψεις του σε οκτώ βιβλία με τον γενικό τίτλο «Διατριβαί», από τα οποία όμως έχουν διασωθεί μόνον τέσσερα. Ο Αρριανός είναι και ο καταγραφέας της διδασκαλίας που παρατίθεται στο «Εγχειρίδιον», ένα είδος συνοπτικής παρουσίασης των «Διατριβών». Από τον Σιμπλίκιο διασώθηκε ένα υπόμνημα γραμμένο τον 6ο αι. και από τον Γεώργιο Λεκαπηνό άλλο ένα γραμμένο κατά τον 14ο αι. Το συνολικό έργο του μεταγράφηκε σε μικρογράμματη γραφή (Στουδιτική) κατά το 900 υπό την επιμέλεια του Αρέθα.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

«ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ»

Αρχαίο κείμενο:

Α. καθάπερ ἐν πλῷ τοῦ πλοίου καθορμισθέντος, εἰ ἐξέλθοις ὑδρεύσασθαι, ὁδοῦ μὲν πάρεργον καὶ κοχλίδιον ἀναλέξῃ καὶ βολβάριον, τετάσθαι δὲ δεῖ τὴν διάνοιαν ἐπὶ τὸ πλοῖον καὶ συνεχῶς ἐπιστρέφεσθαι, μή ποτε ὁ κυβερνήτης καλέσῃ· κἂν καλέσῃ, πάντα ἐκεῖνα ἀφιέναι, ἵνα μὴ δεδεμένος ἐμβληθῇς ὡς τὰ πρόβατα· οὕτω καὶ ἐν τῷ βίῳ, ἐὰν διδῶται ἀντὶ βολβαρίου καὶ κοχλιδίου γυναικάριον καὶ παιδίον, οὐδὲν κωλύσει· ἐὰν δὲ ὁ κυβερνήτης καλέσῃ, τρέχε ἐπὶ τὸ πλοῖον ἀφεὶς ἐκεῖνα ἅπαντα, μηδὲ ἐπιστρεφόμενος. ἐὰν δὲ γέρων ᾖς, μηδὲ ἀπαλλαγῇς ποτε τοῦ πλοίου μακράν, μή ποτε καλοῦντος ἐλλίπῃς.

Β. μέμνησο, ὅτι ὑποκριτὴς εἶ δράματος, οἵου ἂν θέλῃ ὁ διδάσκαλος· ἂν βραχύ, βραχέος· ἂν μακρόν, μακροῦ· ἂν πτωχὸν ὑποκρίνασθαί σε θέλῃ, ἵνα καὶ τοῦτον εὐφυῶς ὑποκρίνῃ· ἂν χωλόν, ἂν ἄρχοντα, ἂν ἰδιώτην. σὸν γὰρ τοῦτ᾽ ἔστι, τὸ δοθὲν ὑποκρίνασθαι πρόσωπον καλῶς· ἐκλέξασθαι δ᾽ αὐτὸ ἄλλου.

Γ. εἰ φιλοσοφίας ἐπιθυμεῖς, παρασκευάζου αὐτόθεν ὡς καταγελασθησόμενος, ὡς καταμωκησομένων σου πολλῶν, ὡς ἐρούντων ὅτι «ἄφνω φιλόσοφος ἡμῖν ἐπανελήλυθε» καὶ «πόθεν ἡμῖν αὕτη ἡ ὀφρύς;» σὺ δὲ ὀφρὺν μὲν μὴ σχῇς· τῶν δὲ βελτίστων σοι φαινομένων οὕτως ἔχου, ὡς ὑπὸ τοῦ θεοῦ τεταγμένος εἰς ταύτην τὴν χώραν· μέμνησό τε διότι, ἐὰν μὲν ἐμμείνῃς τοῖς αὐτοῖς, οἱ καταγελῶντές σου τὸ πρότερον, οὗτοί σε ὕστερον θαυμάσονται· ἐὰν δὲ ἡττηθῇς αὐτῶν, διπλοῦν προσλήψῃ καταγέλωτα.

Μετάφραση:

Α. Όπως σ᾽ ένα θαλασσινό ταξίδι, όταν το πλοίο ρίξει άγκυρα κάπου και βγεις στην στεριά για να πάρεις νερό, μπορείς, πηγαίνοντας, να σκύψεις να μαζέψεις κι ένα κοχύλι ή έναν βολβό, τον νου σου όμως πρέπει να τον έχεις καρφωμένο στο πλοίο και να στρέφεις πίσω διαρκώς το βλέμμα σου, προσέχοντας μήπως κάποια στιγμή σε φωνάξει ο καπετάνιος, κι άμα φωνάξει, θα τα παρατήσεις αμέσως όλα, μήπως και σε πετάξουν δεμένο στο καράβι, σαν τα πρόβατα· έτσι και στην ζωή σου, αν αντί για ένα κοχύλι κι ένα βολβό σου ᾽χει δοθεί γυναίκα και παιδί, δεν πρέπει αυτά να σου γίνουν εμπόδιο. Κι άμα σε φωνάξει ο καπετάνιος, να τα παρατήσεις όλα και να τρέξεις αμέσως στο πλοίο, κι ούτε να γυρίσεις να κοιτάξεις πίσω σου. Κι αν συμβαίνει να είσαι γέροντας, να μην απομακρυνθείς ποτέ από το πλοίο, μήπως και είσαι απών, όταν κάποτε εκείνος σε καλέσει.

Β. Να μην ξεχνάς ότι είσαι ηθοποιός σ᾽ ένα δράμα που ξετυλίγεται όπως θέλει ο ποιητής: Αν το θέλει σύντομο, σε σύντομο δράμα· αν το θέλει μεγάλο, σε μεγάλο. Αν ο ποιητής θέλει να υποκριθείς ένα ζητιάνο, εσύ κι αυτόν τον ρόλο πρέπει να τον παίξεις καλά· το ίδιο έναν ανάπηρο, έναν άρχοντα ή έναν απλό άνθρωπο. Γιατί η δική σου δουλειά είναι να παίξεις καλά τον ρόλο που σου δώσανε· η επιλογή του ρόλου είναι δουλειά αλλουνού.

Γ. Αν κατέχεσαι από επιθυμία για την φιλοσοφία, να είσαι από τα πριν ετοιμασμένος ότι θα σε περιγελάσουν, ότι πολλοί θα σε πάρουν στο ψιλό, ότι θα πουν: «Να που μας ξεφύτρωσε έτσι ξαφνικά φιλόσοφος» ή «Από πού κι ως πού τούτο το φρύδι;». Εσύ ωστόσο να μην έχεις έπαρση, να είσαι όμως σταθερός σ᾽ εκείνα που θεωρείς απόλυτα αγαθά, σαν να ᾽χες ταχθεί από τον θεό να σταθείς εκεί. Και να μην ξεχνάς ότι αν μείνεις σταθερός στα αυτά πράγματα, οι ίδιοι άνθρωποι που πρωτύτερα σε περιγελούσαν θα σε κοιτάζουν έπειτα με θαυμασμό, ενώ αν λυγίσεις θα γελοιοποιηθείς διπλά.

(μετάφραση Νίκος Σκουτερόπουλος)

Δ. Για οτιδήποτε μας συμβαίνει να θυμόμαστε να στραφούμε στον εαυτό μας και να αναρωτηθούμε πόση δύναμη έχουμε για να το αντιμετωπίσουμε.

Ε. Ας ακολουθήσουμε το παράδειγμα του αθλητή και ας πούμε:«Για αυτό έχω κάνει εξάσκηση, για αυτό έχω κάνει προπόνηση», έτσι δεν θα μας συμβεί κάτι χειρότερο από αυτό που μπορεί να περιμένουμε, εφόσον έχουμε προετοιμαστεί για αυτό. Κάθε φορά που βρισκόμαστε σε μία δύσκολη θέση, ας πούμε στον εαυτό σας: «Αυτό δεν απασχολεί ούτε το φτωχό μου κορμί ή την φτωχή μου περιουσία, ούτε τις ασήμαντες πεποιθήσεις μου. Για μένα όλα είναι καλά σημάδια αν το θέλω, γιατί όποια και αν είναι η τελική έκβαση μπορώ να ωφεληθώ από αυτήν».

Ζ. Είναι σημαντικό να μπορούμε να βλέπουμε την θετική πλευρά των πραγμάτων, η αρνητική προοπτική δεν είναι πάντα ούτε απαραίτητη, ούτε και η καλύτερη λύση:«Όμως τι γίνεται αν (μερικά πράγματα ή άνθρωποι που έχασα) είναι απαραίτητα σε μένα; Μην τοποθετούμε τα συναισθήματα μας πάνω τους και τότε δεν είναι. Μην πούμε στον εαυτό μας ότι μας είναι αναγκαία και τότε δεν θα είναι».

Η. Ας αποφύγουμε να μιλάμε με αυτόν τον τρόπο:«Πόσο άτυχος είμαι που μου συνέβη αυτό». Αλλά καλύτερα ας πούμε «Πόσο τυχερός είμαι, γιατί παρόλο που μου συνέβη αυτό, συνεχίζω να ζω ήρεμος, αφού δεν έχω συντριβεί από το παρόν, ή δεν τρομάζω για το μέλλον», ή ακόμη «Αυτό δεν είναι κακοτυχία, αλλά το γεγονός ότι το υπομένω με καλή διάθεση είναι μεγάλη τύχη».

Θ. Μπορούμε να μιμηθούμε τον Σωκράτη που αντί να μοιρολογεί όταν βρισκόταν στην φυλακή έγραφε ύμνους, ή τον Αγριππίνο τον Στωικό που όταν κάτι τον ταλαιπωρούσε: «έγραφε ένα εγκώμιο γι’ αυτό, αν είχε πυρετό για τον πυρετό, αν υπόφερε για κάποια ατίμωση, για την ατίμωση, αν εξοριζόταν, για την εξορία. Και κάποτε… όταν ετοιμαζόταν να προγευματίσει κάποιος του ανάγγειλε ότι ο Νέρωνας διέταξε να τον εξορίσουν. Και αυτός τότε απάντησε: «θα προγευματίσουμε στην Αρικία (μια τοποθεσία έξω από την Ρώμη)».

Ι. Κάθε δυνατή επιθυμία μας μπορεί να είναι καταπιεστική καθώς ο πόθος μας για αυτήν μπορεί να μας εξουσιάσει και να μας παραπλανήσει, γι’ αυτό ο Επίκτητος παρατηρεί πως:«Η ελευθερία δεν επιτυγχάνεται από την ικανοποίηση της επιθυμίας αλλά από την εκμηδένιση της». Μπορούμε να διασκεδάζουμε με τα προβλήματα μας:«Πρόκειται να πεθάνω αλλά μήπως και οι άλλοι θα ζήσουν για πάντα; Μήπως είμαι ο μοναδικός που θα αποκεφαλιστώ τώρα ή μήπως θα πρέπει να αποκεφαλιστούμε όλοι για να ηρεμήσω;

Κ. Είναι λάθος να αφήνουμε να ριζώνουν στο νου μας αρνητικές σκέψεις και εικόνες γιατί: Αν κεντρίζει την φαντασία μας ένα πράγμα που δεν μπορούμε να ελέγξουμε, ας το αντιμετωπίσουμε με την νόηση μας, ας την νικήσουμε, μην την αφήσουμε να δυναμώσει ή να φτάσει στο επόμενο σκαλοπάτι που είναι το να ζωγραφίζει (στο νου μας) τις εικόνες που αυτή θέλει (η φαντασίωση). Ας προσπαθήσουμε να αποσπαστούμε από τις θλιβερές σκέψεις μας και να σκεφτούμε κάτι άλλο, εξασκώντας τον νου μας.


19. ΦΛΑΒΙΟΣ ΑΡΡΙΑΝΟΣ (95-175 μ.Χ.)
Ήταν Έλληνας, Ρωμαίος πολίτης, συγγραφέας, ιστορικός, φιλόσοφος, γεωγράφος, πολιτικός και στρατιωτικός, έπαρχος της Καππαδοκίας (130-137 μ.Χ.), Αθηναίος πολίτης, Άρχων της Αθήνας, γνωστότερος για τα έργα του «Αλεξάνδρου Ανάβασις» και «Ινδική». Γεννήθηκε στην Νικομήδεια της Μικράς Ασίας (στην Βιθυνία) γύρω στο 95 μ.Χ. και πέθανε σ' αυτήν γύρω στο 180 μ.Χ.. Από τα ιστορικά του το σπουδαιότερο και το καλύτερο, που διασώθηκε ολόκληρο, είναι η «Αλεξάνδρου Ανάβασις». Αποτελείται από εφτά βιβλία (προς μίμησην της «Κύρου Ανάβασις», του Ξενοφώντα) γραμμένα στην αττική διάλεκτο (ο Αρριανός ήταν γνωστός Αττικιστής της εποχής εκείνης). Φιλοσοφικά του έργα ήταν οι «Επικτήτου διατριβαί» (το έργο του, στο οποίο αναφέρεται στην διδασκαλία του Επικτήτου), οχτώ βιβλία, από τα οποία σώθηκαν τα τέσσερα πρώτα και το «Εγχειρίδιον Επικτήτου» (κείμενο μικρής εκτάσεως, που αποτελούσε περικοπή του Επικτήτου Διατριβαί). Γεωγραφικά ήταν «Περίπλους του Ευξείνου Πόντου», έργο με μεγάλη ακρίβεια και σαφήνεια, γιατί ο ίδιος έκανε αυτό το ταξίδι.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

«ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΕΠΙΚΤΗΤΟΥ»

(1.1.1-1.1.6) Από τις άλλες δυνάμεις του ανθρώπου, καμμιά δεν θα βρεις να επιθεωρεί αυτή τον εαυτό της, κατά συνέπεια να τον επιδοκιμάζει ή να τον αποδοκιμάζει. Η γραμματική ως ποιο βαθμό έχει την δύναμη να επιθεωρεί; ως που να διακρίνει τα γραμμένα. Η μουσική; ως που να διακρίνει το τραγούδι. Η ίδια όμως εξετάζει τον εαυτό της; Ποτέ. Όταν γράφεις κάποιου φίλου, και σου χρειάζονται τα λόγια που αρμόζει να γράψεις, θα σου τα πει η γραμματική· αν όμως πρέπει ή δεν πρέπει να γράψεις του φίλου, η γραμματική δεν το λέει. Το ίδιο και για τα τραγούδια, η μουσική. Αν πρέπει τώρα να τραγουδήσεις ή να παίξεις κιθάρα, δεν το λέει. Ποιος λοιπόν θα το πει; Εκείνη η δύναμη που εξετάζει και τον εαυτό της και τ' άλλα όλα. Και ποια είναι αυτή; Η δύναμη η λογική. Γιατί μόνο αυτήν έχουμε που κρίνει τον εαυτό της, τι είναι, τι μπορεί, τι αξίαν έχει και μαζί όλες τις άλλες δυνάμεις. Ποια άλλη μας λέει πως το χρυσάφι είναι ωραίο; Το ίδιο δεν μιλεί. Φανερό λοιπόν είναι ότι το λέει η δύναμη που ξέρει να χρησιμοποιεί τις εντυπώσεις. Ποια άλλη διακρίνει την μουσική, την γραμματική και τις άλλες δυνάμεις, αποφασίζει για την χρήση των και δείχνει πότε είναι η κατάλληλή των ώρα; Καμιά άλλη.


20. ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ (121-180 μ.Χ.)
Ήταν Ρωμαίος αυτοκράτοραςαπό το 161 έως το 180. Κυβέρνησε ως συναυτοκράτορας με τον Λεύκιο Βέροαπό το 161έως το θάνατο του Βέρου το 169. Ήταν ο τελευταίος από τους "Πέντε Καλούς Αυτοκράτορες" και θεωρείται επίσης ως ένας από τους σημαντικότερους στωικούςφιλοσόφους. Κατά την διάρκεια εκστρατειών μεταξύ του 170 και του 180, ο Μάρκος Αυρήλιος έγραψε «Τα Εις Εαυτόν» στα ελληνικά ως πηγή για την βελτίωση του χαρακτήρα και του πνεύματός του. Το βιβλίο τυπώθηκε το 1558 στην Ζυρίχη, από ένα αντίγραφο χειρογράφου που τώρα έχει χαθεί. Ένα ακόμη αντίγραφο του χειρογράφου, το μοναδικό σωζόμενο, βρίσκεται στην βιβλιοθήκη του Βατικανού.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

«ΤΑ ΕΙΣ ΕΑΥΤΟΝ»

Αρχαίο κείμενο:

Α. τοῦ ἀνθρωπίνου βίου ὁ μὲν χρόνος στιγμή, ἡ δὲ οὐσία ῥέουσα, ἡ δὲ αἴσθησις ἀμυδρά, ἡ δὲ ὅλου τοῦ σώματος σύγκρισις εὔσηπτος, ἡ δὲ ψυχὴ ῥεμβός, ἡ δὲ τύχη δυστέκμαρτον, ἡ δὲ φήμη ἄκριτον. συνελόντι δὲ εἰπεῖν, πάντα τὰ μὲν τοῦ σώματος ποταμός, τὰ δὲ τῆς ψυχῆς ὄνειρος καὶ τῦφος, ὁ δὲ βίος πόλεμος καὶ ξένου ἐπιδημία, ἡ δὲ ὑστεροφημία λήθη. τί οὖν τὸ παραπέμψαι δυνάμενον; ἓν καὶ μόνον φιλοσοφία. τοῦτο δὲ ἐν τῷ τηρεῖν τὸν ἔνδον δαίμονα ἀνύβριστον καὶ ἀσινῆ, ἡδονῶν καὶ πόνων κρείσσονα, μηδὲν εἰκῇ ποιοῦντα μηδὲ διεψευσμένως καὶ μεθ᾽ ὑποκρίσεως, ἀνενδεῆ τοῦ ἄλλον ποιῆσαί τι ἢ μὴ ποιῆσαι· ἔτι δὲ τὰ συμβαίνοντα καὶ ἀπονεμόμενα δεχόμενον ὡς ἐκεῖθέν ποθεν ἐρχόμενα, ὅθεν αὐτὸς ἦλθεν· ἐπὶ πᾶσι δὲ τὸν θάνατον ἵλεῳ τῇ γνώμῃ περιμένοντα ὡς οὐδὲν ἄλλο ἢ λύσιν τῶν στοιχείων, ἐξ ὧν ἕκαστον ζῷον συγκρίνεται.

Β. πάντα οὖν ῥίψας ταῦτα μόνα τὰ ὀλίγα σύνεχε· καὶ ἔτι συμμνημόνευε, ὅτι μόνον ζῇ ἕκαστος τὸ παρὸν τοῦτο, τὸ ἀκαριαῖον· τὰ δ᾽ ἄλλα ἢ βεβίωται ἢ ἐν ἀδήλῳ. μικρὸν μὲν οὖν ὃ ζῇ ἕκαστος, μικρὸν δὲ τὸ τῆς γῆς γωνίδιον, ὅπου ζῇ· μικρὸν δὲ καὶ ἡ μηκίστη ὑστεροφημία, καὶ αὕτη δὲ κατὰ διαδοχὴν ἀνθρωπαρίων τάχιστα τεθνηξομένων καὶ οὐκ εἰδότων οὐδ᾽ ἑαυτούς, οὔτιγε τὸν πρόπαλαι τεθνηκότα.

Γ. πομπῆς κενοσπουδία, ἐπὶ σκηνῆς δράματα, ποίμνια, ἀγέλαι, διαδορατισμοί, κυνιδίοις ὀστάριον ἐρριμμένον, ψωμίον εἰς τὰς τῶν ἰχθύων δεξαμενάς, μυρμήκων ταλαιπωρίαι καὶ ἀχθοφορίαι, μυιδίων ἐπτοημένων διαδρομαί, σιγιλλάρια νευροσπαστούμενα. χρὴ οὖν ἐν τούτοις εὐμενῶς μὲν καὶ μὴ καταφρυαττόμενον ἑστάναι, παρακολουθεῖν μέντοι ὅτι τοσούτου ἄξιος ἕκαστός ἐστιν, ὅσου ἄξιά ἐστι ταῦτα, περὶ ἃ ἐσπούδακεν.

Μετάφραση:

Α. Της ανθρώπινης ζωής η διάρκεια όσο μια στιγμή, η ουσία της ρευστή, η αίσθησή της θολή, το σώμα -από την σύστασή του- έτοιμο να σαπίσει, και η ψυχή ένας στρόβιλος, η τύχη άδηλη, η δόξα αβέβαιη. Με δυο λόγια, όλα στο σώμα σαν ένα ποτάμι, όλα της ψυχής σαν όνειρο και σαν άχνη, η ζωή ένας πόλεμος κι ένας ξενιτεμός, η υστεροφημία λησμονιά. Ποιο είναι αυτό που μπορεί να μας δείξει τον δρόμο; Ένα και μόνο: η φιλοσοφία! Κι αυτό σημαίνει να φυλάμε τον θεό μέσα μας καθαρό κι αλώβητο, νικητή πάνω στις ηδονές και τους πόνους, να μην κάνουμε τίποτε στα τυφλά, τίποτε ψεύτικα και προσποιητά, να μην εξαρτιόμαστε από το τι θα πράξει ή τι δεν θα πράξει ο άλλος. Κι ακόμη, να αποδεχόμαστε όσα συμβαίνουν κι όσα μας λαχαίνουν σαν κάτι που έρχεται κάπου από κει απ᾽ όπου έχουμε έλθει και εμείς· και πάνω απ᾽ όλα, να περιμένουμε τον θάνατο με γαλήνια διάθεση, θεωρώντας πως δεν είναι τίποτε άλλο παρά η διάλυση των συστατικών στοιχείων από τα οποία είναι συγκροτημένο κάθε ζωντανό πλάσμα.

Β. Πέταξε τα όλα, κράτησε μόνο τούτα τα λίγα· και να θυμάσαι ακόμη ότι καθένας ζει μόνο το παρόν, τούτο το ακαριαίο· τα άλλα ή τα έχει ζήσει πια ή είναι στην σφαίρα του άδηλου. Μικρή λοιπόν η ζωή του καθενός, μικρή και η γωνίτσα της γης όπου την ζει· μικρή ακόμη και η διαρκέστερη υστεροφημία: στηρίζεται κι αυτήν σε ανθρωπάκια που διαδέχονται το ένα το άλλο και που αύριο κιόλας θα πεθάνουν και δεν γνωρίζουν ούτε τον εαυτό τους, πολύ περισσότερο εκείνον που έχει πεθάνει από καιρό.

Γ. Κενοσπουδία για πομπές, δράματα πάνω στην σκηνή, κοπάδια και συναγελάσματα, λογχίσματα σε κορμιά, κοκκαλάκια σε σκυλάκια, μπουκιές σε δεξαμενές ψαριών, ταλαιπωρίες φορτωμένων μυρμηγκιών, ποντικάκια που τρέχουν φοβισμένα, νευρόσπαστα που χειρονομούν. Πρέπει λοιπόν να στέκεσαι [απέναντι σε] αυτά με ευμένεια και χωρίς αλαζονεία, να προσέχεις όμως πως ο καθένας αξίζει τόσο, όσο τα πράγματα που τον απασχολούν.

(μετάφραση Γιώργος Σεφέρης)


22. ΠΑΝΑΙΤΙΟΣ (185-110/109 π.Χ.)
Ήταν Στωικόςφιλόσοφοςπου καταγόταν από την Ρόδο. Πρώτος αυτός θα εισάγει συστηματικά την Στωϊκή φιλοσοφία στην Ρώμη. Μετά τον θάνατο του Σκιπίωνος Αιμιλιανούτο 129 π.Χ., επέστρεψε στην στωική σχολή της Αθήνας, της οποίας και υπήρξε ο τελευταίος αδιαφιλονίκητος σχόλαρχος. Με τον Παναίτιο, ο Στωϊκισμός έγινε πολύ πιο εκλεκτικιστικός. Το πιο περίφημο έργο του ήταν το «Περί Καθηκόντων», η οποία χρησιμοποιήθηκε ως κύρια πηγή από τον Κικέρωναγια το έργο του με τον ίδιο τίτλο, (De officiis). Επίσης έγραψε το «Περί Σωκράτους και των Σωκρατικών», όλα γραμμένα στην Ρώμη.

Ενδεικτικά αποσπάσματα έργων / Σωζόμενα:

Συνοπτικά:

Α. Για τον Παναίτιο ο κόσμος δεν είναι ζωντανός οργανισμός, αλλά είναι αιώνιος. Οθεόςβρίσκεται στον αιθέρα, δηλαδή στην σφαίρα των απλανών. ΗΨυχήείναι ζωντανός οργανισμός και διακρίνεται σε έξι μέρη. Από αυτά το σπερματικόνανήκει στην φύση ενώ η φωνή είναι το ίδιο τοηγεμονικόνστην πράξη. Ως προς τηνηθικήορίζει το «τέλος» της ζωής ως ζην «κατά τας δεδομένας ημιν εκ φύσεως αφορμάς», ζητά δηλαδή την πλήρη ανάπτυξη των φυσικών δυνατοτήτων του ανθρώπου, σύμφωνα με τους γενικούς κανόνες της ανθρώπινης φύσεως αλλά και τον ανθρώπινο χαρακτήρα.

Β. Χρησιμοποιώντας την πιθανότητα, πολύ πιο συχνά από την βεβαιότητα των προηγούμενων διδασκάλων της Στοάς, επικεντρώνει την προσοχή του στωικού όχι μόνο στο γενικό και καθολικό αλλά και στο επιμέρους και εισάγει δίπλα στην έννοια της ακάμπτου Δικαιοσύνης την αρχή της Καλής Θελήσεως και του σεβασμού των συγκεκριμένων περιστάσεων, υπολογίζει τον τόπο, τον χρόνο και την προσωπικότητα, σε μια νέα θέαση που επιτρέπει πλέον μια εύκαμπτη και χρηστική αποτίμηση των ανθρωπίνων πράξεων και της ανθρώπινης συμπεριφοράς.