Έλληνες Ποιητές
Μεσαιωνική περίοδος
Θεόδωρος Πρόδρομος ή Πτωχοπρόδρομος (1100 μ.Χ- 1170 μ.Χ).
Έζησε στην Κωνσταντινούπολη. Υπήρξε ποιητής που συνέταξε στην δημώδη γλώσσα και σε δεκαπεντασύλλαβους πολιτικούς στίχους έμμετρα σατιρικά και ικετευτικά ποιήματα που φέρουν το γενικό όνομα Πτωχοπροδρομικά.
Θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικά έργα και ως απαρχή της νεοελληνικής λογοτεχνίας, κυρίως επειδή ήταν τα πρώτα που γράφτηκαν στην γλώσσα του λαού και αποτέλεσαν έναυσμα δημιουργίας. Ότι συνηθίζεται να αποκαλείται ως πτωχοπροδρομικά ποιήματα είναι τέσσερα κυρίως τα οποία σώζονται σε διάφορες παραλλαγές. Τις παραλλαγές αυτές, που μικρές διαφορές παρουσιάζουν μεταξύ τους, παραδίδουν σήμερα 7 χειρόγραφα. Τέσσερα απ’ αυτά τα χειρόγραφα βρίσκονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Παρισιού, ενώ τα υπόλοιπα 3 μοιράζονται η Βιβλιοθήκη του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, η Βιβλιοθήκη του Βατικανού και η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου της Ανδριανούπολης.
Σήμερα για το ζήτημα της γνησιότητας των έργων εξακολουθεί να μην υπάρχει απόλυτη ομοφωνία. Κατά την νεότερη κριτική και μετά από επισταμένη έρευνα οι περισσότεροι πιστεύουν ότι τα Πτωχοπροδρομικά είναι ποιήματα μεταγενέστερα που έχουν συνταχθεί από έναν ή περισσότερους νεότερους ευθυμογράφους, οι οποίοι έχουν μιμηθεί το ύφος του Θεόδωρου Προδρόμου, αλλά όχι και την λόγια και πολύ αρχαΐζουσα γλώσσα του. Άλλες εκδοχές αναφέρουν ότι ο Θεόδωρος Πρόδρομος μπορεί να είχε δύο "γραφές", μια τρόπον τινά γραφή της προσωπικής επιλογής του και μια δεύτερη για τις ανάγκες της εποχής και του περιβάλλοντός του.
Ποίηση: Τα σημαντικότερα έργα του είναι:
- Το «Εις την πενία των σπουδαγμένων» που είναι σαρκαστικό ποίημα με μορφή μονολόγου και αναφέρεται για το γεγονός ότι ο ποιητής σπούδασε και δεν είχε δουλειά.
- Το «Κατομυομαχία» το οποίο είναι σατιρικό ποίημα και έχει 384 τρίμετρους στίχους ενώ περιέχει διάφορους υπαινιγμούς για την πολιτική κατάσταση στην τότε εποχή.
- Το «Απόδημος φιλίαν» που είναι ποιητικός διάλογος.
- Το «Αχιλλήις» το οποίο είναι ποίημα σαρκαστικό με ερωτικό περιεχόμενο.
Στη πλούσια θεματολογία της ποιητικής του δραστηριότητας περιλαμβάνεται επίσης και μία περιγραφή αλληγορικών παραστάσεων περί του καιρού και του κυνηγιού με τίτλο «Στίχοι εις τους δώδεκα μήνας», ένα ενδιαφέρον για την Ιστορία της Τέχνης ποίημα σε 69 δωδεκασύλλαβους στίχους. Ακόμα άλλα γνωστά του έργα είναι τα ποιήματα «Σχέδη μυός», «Κατά μακρογενείου γέροντος» και το «Κατά φιλοπόρνου γραός» σαρκαστικού περιεχομένου. Του αποδίδονται επίσης και διάφοροι στίχοι κατά του φθόνου, αινίγματα, η περιγραφή ενός κήπου κ.α.
Πεζογραφία:
- Έγραψε το «Τα κατά Ροδάνθην και Δοσικλέα»,που είναι ένα στιχουργημένο διήγημα σε περίπου 4600 δωδεκασύλλαβους στίχους που έγραψε σε 9 βιβλία μιμούμενος τα «Αιθιοπικά» του Ηλιόδωρου. Συνέγραψε επίσης πραγματείες φιλολογικού και φιλοσοφικού περιεχομένου όπως το «Απορίαι από των πέντε φωνών». Ασχολήθηκε τέλος και με ζητήματα περί της κλίσεως των ονομάτων και των ρημάτων.
Παραδείγματα έργων:
Εις την πενία των σπουδαγμένων (απόσπ.)
Από μικρού με έλεγεν ο γέρων ο πατήρ μου
τέκνον μου, μάθε γράμματα, κι ωσάν εσέναν έχει,
βλέπεις το δείνα, τέκνον μου, πεζός περιεπάτει,
και τώρα εν διπλοεντέλητος και παχυμουλαράτος.
Αυτός μικρός ουδέν είδεν το του λοετρού κατώφλιν,
και τώρα λουτρακίζεται τρίτον την εβδομάδαν.
Ο κόλπος του εβουρβούρυζεν φθείρας αμυγδαλάτας,
και τώρα τα νομίσματα γέμει τα μανδηλάτα.
Και έμαθον τα γραμματικά μετά πολλού του κόπου.
Αφoύ δε τάχα γέγονα γραμματικός τεχνίτης,
επιθυμώ και το ψωμίν και του ψωμιού την μάνναν.
Υβρίζω τα γραμματικά, λέγω μετά δακρύων.
«Ανάθεμαν τα γράμματα, Χριστέ, και οπού τα θέλει!…»
Μετάφραση ποιήματος:
Από μικρόν μου έλεγε ο γέρος πατέρας μου
γιε μου μάθε γράμματα και σαν εσένα έχει
βλέπεις εκείνον γιόκα μου πεζός που περπατάει
και τώρα ντυμένος είναι καλά και παχουλός;
Αυτός από μικρός ποτέ δεν πήγε στα λουτρά
και τώρα πάει στα λουτρά τρεις φορές την εβδομάδα
το σώμα του ολόκληρο μύριζε σαν σάπιο αμύγδαλο
και τώρα τα νομίσματα κρατεί σωρό στις τσέπες του.
Και έμαθα τα γράμματα με πολλούς κόπους.
Αφού δεν ήμουν γεννημένος τεχνίτης των γραμμάτων
τώρα όμως επιθυμώ ψωμί και του ψωμιού την μάνα.
Βρίζω και γράμματα και λέω με δάκρυα στα μάτια:
Ανάθεμα τα γράμματα, Χριστέ, για όποιον τα θέλει!...
Αχιλληίς (απόσπ.)
Γραφὴν σὲ γράφω ερωτικήν, γραφὴν ὡς ἀπὸ πόθου·
ἅπλωσε, πιάσε, ἀνάγνωσε, μὴ τὴν περιφρονήσῃς.
Γνώρισε, κόρη ὀρωτική, μυριοχαριτωμένη·
ἐμέν, τὸν οὐκ ἐτρώσασιν κοντάρια ἢ σπαθία,
τὸ βλέμμα σου μὲ ἐφλόγισεν καὶ ἐκατεδούλωσέ με,
τὰ ὀμμάτια σου τὰ ὀρωτικὰ ἐπήρασι τὸν νοῦν μου,
καὶ δοῦλο μὲ κατέστησαν, δοῦλον δεδουλωμένον.
Μετάφραση ποιήματος:
Γραφή σου γράφω ερωτική, γραφή απ’ την καρδία μου
άπλωσε το χέρι, πιάστηνε και διάβασε την
και μην σε παρακαλώ την αγνοήσεις
γνώριζε κόρη ερωτική και μυριοχαριτωμένη
εμένα δεν με σκότωσαν κοντάρια ή σπαθιά
μοναχά το βλέμμα σου μου έβαλε φωτιά και με έκανε σκλάβο
τα ρούχα σου τα όμορφα μου πήραν το μυαλό μου
και δούλο με έκαναν, δούλον σε εσένα υποταγμένο.
Κατομυομαχία στ. 181-195
Ο κύων δὲ, ὡς ἤκουσεν τοῦ πονδικοῦ λαλοῦντος
τὸ ὄνομα, τὸν ἔπαινον καὶ τὴν τοιαύτην φήμην,
ἀψός, γοργὸς ἐπήδησεν, ἐστάθην εἰς τὸ μέσον,
καὶ πρὸς τὸν κάτην ἔτεινεν καλοὺς τοιούτους λόγους
«ἐδᾶ κρατεῖ μ᾿ ἡ ἐντροπὴ καὶ ἡ ὑποταγή μου –
ἀμμὴ ν᾿ ἀλίσκω σε δαμὶν, νά ῾χαψα τὴν οὐράν σου,
…καὶ νὰ σὲ ἀκροτίναξα μέσον τοῦ συνεδρίου,
ἐσέναν καὶ τὴν ἀλουποῦν τὴν μακροουραδάτην,
τὴν πνίγουσαν τὰς ὄρνιθας καὶ τὰ μικρὰ πουλία,
ποὺ πνίγει τὰ ἐρίφια καὶ τὰ μικρὰ ἀρνία,
καὶ τὰ μὲν τρώγει ἡ κάκιστη, τὰ δ᾿ ἄλλα πίνει αἷμα…
Μετάφραση ποιήματος:
Ο σκύλος όταν άκουσε τον ποντικό να μιλάει
για το όνομα, τον έπαινο και αυτήν την φήμη
αμέσως, γρήγορα πετάχτηκε και κάθισε στην μέση
και προς το γάτο απεύθυνε πολλές επιφημείες :
“Εδώ με κρατάει η ντροπή και η υποταγή μου
και αν ποτέ ευάλωτος στάθηκα κι έφαγα την ουρά σου,
..και σε ακροτίναξα μέσω αυτού του συνεδρίου
εσένα και την αλεπού με την μακριά ουρά της
που πνίγει τα μεγάλα και τα μικρά πουλιά
και πνίγει τα μικρά κατσικάκια και τα προβατάκια
και τα πρώτα τρώει η κακιά ενώ απ’ τα άλλα πίνει το αίμα….
Πηγές:
https://el.wikipedia.org
http://users.uoa.gr
http://ebooks.edu.gr
Βιβλιογραφία:
Αγνή Βασιλικοπούλου-Ιωαννίδου, Η Βυζαντινή Ιστοριογραφία (324-1204) Σύντομη επισκόπηση, Αθήνα
Πτωχοπρόδρομος, Κριτική έκδοση, επιμέλεια: Hans Eideneier, ζωγραφική: Αλέκος Φασιανός, επιμέλεια σειράς: Γ. Μ. Σηφάκης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2012.
«Φώτη Κόντογλου - Πτωχοπρόδρομος, ὁ πεινασμένος καλόγερος» στο Φώτη Κόντογλου, Μυστικά άνθη, ήγουν: Κείμενα γύρω από τις αθάνατες αξίες της ορθόδοξης ζωής, Παπαδημητρίου, Αθήνα, 2001