Έλληνες Ποιητές
Μεσαιωνική περίοδος
Κασσιανή (περί 805 - 810 μ.Χ - πριν το 865 μ.Χ ).
Ήταν από τις σημαντικότερες ποιήτριες της μεσαιωνικής περιόδου, συνθέτρια, και υμνογράφος στην οποία και αποδίδεται το ψαλλόμενο την Μεγάλη Τρίτη τροπάριο που αρχίζει με τις λέξεις: "Κύριε η εν πoλλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή.."
Γεννήθηκε μεταξύ του 805 και του 810 στην Κωνσταντινούπολη και ήταν γόνος φεουδαρχικής οικογενείας. Ο πατέρας της Κασσιανής, επιφανές μέλος αυτής της οικογένειας φαίνεται πως του είχε απονεμηθεί ο τίτλος του Κανδιδάτου στην αυλή της Βασιλεύουσας. Όταν μεγάλωσε συνδύαζε τη σωματική ομορφιά με την εξυπνάδα της. Τρεις βυζαντινοί χρονικογράφοι, ο Συμεών ο μεταφραστής, ο Γεώργιος Αμαρτωλός και ο Λέων ο Γραμματικός, αναφέρουν ότι έλαβε μέρος στην τελετή επιλογή νύφης για τον αυτοκράτορα Θεόφιλο, την οποία είχε οργανώσει η μητριά του Ευφροσύνη.
Το 843 ίδρυσε ένα κοινόβιο στα δυτικά της Κωνσταντινούπολης, κοντά στα τείχη της πόλης, του οποίου έγινε και η πρώτη ηγουμένη. Αν και πολλοί ερευνητές αποδίδουν την επιλογή της αυτή στην αποτυχία της να γίνει αυτοκράτειρα, μία επιστολή του Θεόδωρου του Στουδίτου αποδίδει διαφορετικά κίνητρα στην ενέργεια της αυτή. Διατηρούσε στενή σχέση με τη γειτονική Μονή Στουδίου, η οποία έμελλε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην επανέκδοση βυζαντινών λειτουργικών βιβλίων τον 9ο και το 10ο αιώνα, με αποτέλεσμα την διάσωση των έργων της. Στην συνέχεια η Κασσιανή εξαφανίζεται από το ιστορικό προσκήνιο, αν και καμιά βυζαντινή ή άλλη πηγή, κοσμική ή εκκλησιαστική δεν μας πληροφορεί αν εξορίστηκε από τους εικονομάχους ή τους εικονόφιλους αυτοκράτορες.
Η Κασσιανή είναι μία από τους πρώτους μεσαιωνικούς συνθέτες τα έργα των οποίων σώζονται αλλά και μπορούν να ερμηνευτούν από σύγχρονους ειδικούς και μουσικούς. Περίπου 50 από τους ύμνους έχουν διασωθεί και 23 από αυτούς περιλαμβάνονται στα λειτουργικά βιβλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Ποίηση: Τα πιο σημαντικά της έργα είναι:
- Ο ύμνος «Το τροπάριο της Κασσιανής», που είναι και το πιο γνωστό της έργο και ψέλνετε ως το τελευταίο τροπάριο στην ακολουθία του όρθρου της Μεγάλης Τετάρτης.
- Το «Την εν τω σταυρό σου» που είναι ωδή του Μεγάλου Σαββάτου.
Το «Αυγούστου μοναρχήσαντος επί της γης» που είναι το δοξαστικό του εσπερινού των Χριστουγέννων.
- Το «Περί των νεκρών», ένας κανόνας ο οποίος σήμερα σώζεται μόνο σε ένα χειρόγραφο.
Επίσης έγραψε και μια σειρά από πνευματώδη ημιθρησκευτικά επιγράμματα θεολογικού χαρακτήρα, με τον χαρακτηρισμό «Γνώμαι», σε δωδεκασύλλαβο στίχο. Σ’ αυτά περιγράφονται ανθρώπινες ιδιότητες και χαρακτήρες και εξυμνείται η φιλία, η εξυπνάδα η σιωπή κατά την κατάλληλη στιγμή. Επίσης καυτηριάζονται διάφορες ανθρώπινες αδυναμίες όπως η φιλαργυρία, η ανοησία, το ψεύδος κ.α Σήμερα σώζονται 21 από αυτά. Επιπλέον, σώζονται 789 μη λειτουργικοί της στίχοι, κυρίως «γνωμικά», και 21 «Στιχηρά Ιδιόμελα», δηλαδή μικρότερα ποιήματα προς τιμήν διαφόρων Αγίων για ορισμένες μέρες του εκκλησιαστικού έτους, από τα οποία σήμερα χρησιμοποιούνται στην επίσημη λειτουργία μόνο 7.
Παραδείγματα έργων:
Το τροπάριο της Κασσιανής (απόσπ.)
Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα Γυνή,
τὴν σὴν αἰσθομένη Θεότητα
μυροφόρου ἀναλαβοῦσα τάξιν,
ὀδυρομένη μύρα σοι,
πρὸ τοῦ ἐνταφιασμοῦ κομίζει.
Οἴμοι! λέγουσα,
ὅτι νὺξ μοι, ὑπάρχει,
οἶστρος ἀκολασίας,
ζοφώδης τε καὶ ἀσέληνος,
ἔρως τῆς ἁμαρτίας.
Δέξαι μου τὰς πηγὰς τῶν δακρύων,
ὁ νεφέλαις διεξάγων τῆς
θαλάσσης τὸ ὕδωρ
κάμφθητί μοι πρὸς τοὺς
στεναγμοὺς τῆς καρδίας,
ὁ κλίνας τοὺς οὐρανούς
τῇ ἀφάτῳ σου κενώσει...
Μετάφραση ποιήματος:
Κύριε, η γυναίκα που έπεσε σε πολλές αμαρτίες,
σαν ένοιωσε τη θεότητα σου,
γίνηκε μυροφόρα και σε άλειψε με μυρωδικά
πριν από τον ενταφιασμό σου κι έλεγε οδυρόμενη:
Αλίμονο σε μένα,
γιατί μέσα μου είναι νύχτα
κατασκότεινη και δίχως φεγγάρι,
η μανία της ασωτίας
κι ο έρωτας της αμαρτίας.
Δέξου από μένα τις πηγές των δακρύων,
εσύ που μεταλλάζεις με τα σύννεφα
το νερό της θάλασσας.
Λύγισε στ’ αναστενάγματα της καρδιάς μου,
εσύ που έγειρες τον ουρανό
και κατέβηκες στη γη.
Κύματι Θαλάσσης Ωδή α’ (απόσπ.)
Σὲ τὸν ἐπὶ ὑδάτων,
κρεμάσαντα πᾶσαν τὴν γῆν ἀσχέτως,
ἡ κτίσις κατιδοῦσα, ἐν τῷ Κρανίῳ κρεμάμενον,
θάμβει πολλῷ συνείχετο· Οὐκ ἔστιν ἅγιος,
πλήν σου Κύριε, κραυγάζουσα.
Δόξα σοι, ὁ Θεὸς ἡμῶν, δόξα σοι.
Σύμβολα τῆς ταφῆς σου,
παρέδειξας τὰς ὁράσεις πληθύνας·
νῦν δὲ τὰ κρύφιά σου, θεανδρικῶς
διετράνωσας, καὶ τοῖς ἐν ᾍδῃ Δέσποτα.
Οὐκ ἔστιν ἅγιος, πλήν σου Κύριε, κραυγάζουσιν.
Ἥπλωσας τὰς παλάμας,
καὶ ἥνωσας τὰ τὸ πρὶν διεστῶτα,
καταστολῇ δὲ Σῶτερ, τῇ ἐν σινδόνι καὶ μνήματι,
πεπεδημένους ἔλυσας· Οὐκ ἔστιν ἅγιος,
πλήν σου Κύριε, κραυγάζοντας…
Μετάφραση ποίηματος:
Eσένα, Κύριε, που κρέμασες
την γη πάνω στα ύδατα χωρίς υποστήριγμα,
αφού σε είδε η κτίση να κρέμεσαι στον τόπο του Κρανίου,
κατεχόταν από μεγάλη κατάπληξη, κραυγάζουσα,
δεν υπάρχει άλλος άγιος, εκτός από εσένα, Κύριε.
Δόξα σοι, ο Θεὸς ημών, δόξα σοι.
Στην παλιά εποχή έδειξες έμμεσα σύμβολα
που αναφέρονταν στην ταφή σου,
πληθύνας τις σχετικές (προφητικὲς) οράσεις.
Τώρα όμως (στην νέα οικονομία) έδειξες σαφώς
τα απόρρητα σχέδια σου (την ταφὴ καὶ τὰ ἄλλα σου μυστήρια)
που συντελέστηκαν στο θεανδρικό σου πρόσωπο,
και τα έδειξες όχι μονάχα στους ζώντες,
αλλὰ και στις ψυχές των νεκρών στον Άδη,
που φώναζαν, «δεν υπάρχει άλλος άγιος εκτός από σένα, Κύριε»
Άπλωσες τις παλάμες σου
επάνω στον σταυρό και ένωσες εκείνα,
που πρώτα ήσαν διαχωρισμένα, με την στολή δε της ταφής σου
και την κατάθεση σου στο μνήμα ελευθέρωσες τους φυλακισμένους,
που κραύγαζαν, δεν υπάρχει άλλος άγιος εκτός από σένα, Κύριε…
Τὴν ἐν Σταυρῷ σου ωδή ε’
Θεοφανείας σου Χριστέ,
τῆς πρὸς ἡμᾶς συμπαθῶς γενομένης,
Ἡσαΐας φῶς ἰδὼν ἀνέσπερον,
ἐκ νυκτὸς ὀρθρίσας ἐκραύγαζεν·
Ἀναστήσονται οἱ νεκροί,
καί ἐγερθήσονται οἱ ἐν τοῖς μνημείοις,
καὶ πάντες οἱ ἐν τῇ γῇ ἀγαλλιάσονται.
Δόξα σοι, ὁ Θεὸς ἡμῶν, δόξα σοι.
Νεοποιεῖς τοὺς γηγενεῖς,
ὁ πλαστουργὸς χοϊκὸς χρηματίσας,
καὶ σινδὼν καὶ τάφος ὑπεμφαίνουσι,
τὸ συνόν σοι Λόγε μυστήριον·
ὁ εὐσχήμων γὰρ βουλευτής,
τὴν τοῦ σὲ φύσαντος βουλὴν σχηματίζει,
ἐν σοὶ μεγαλοπρεπῶς καινοποιοῦντός με.
Διὰ θανάτου τὸ θνητόν,
διὰ ταφῆς τὸ φθαρτὸν μεταβάλλεις·
ἀφθαρτίζεις γὰρ θεοπρεπέστατα…
Μετάφραση ποίηματος:
Ὁ προφήτης Ησαΐας, Χριστέ,
αφού είδε με θεία αποκάλυψη
το φως της θείας σου εμφανίσεως,
που έγινε με συμπάθεια σε μας,
σηκωθείς από τη βαθιά νύχτα, φώναζε,
θα αναστηθούν οι νεκροί και θα εγερθούν από τα μνήματα
όσοι βρίσκονται σ᾿ αυτά, και όλοι που θα είναι στα βάθη της γης
θα γεμίσουν από αγαλλίαση.
Δόξα σοι, ο Θεός ημών, δόξα σοι.
Κάνεις καινούργιους, Πλαστουργέ μου,
τους ανθρώπους που πλάστηκαν από την γη,
με το να γίνεις κι εσύ άνθρωπος χοϊκός.
Το καινούργιο δε σεντόνι και ο τάφος δηλώνουν,
Λόγε, το μυστήριο που υπάρχει μέσα σου, διότι ο Ιωσήφ,
ο ευσχήμων βουλευτής με την ενέργεια του
πραγματοποιεί την βουλή του Πατρὸς που σε γέννησε,
ο οποίος διὰ του έργου σου με κάνει μεγαλόπρεπα καινούργιο.
Διὰ του θανάτου σου, Κύριε, καταργείς το θνητὸ
και διὰ της ταφής σου μεταβάλλεις το φθαρτὸ
της ανθρώπινης φύσεως…
Πηγές
https://el.wikipedia.org
http://www.saint.gr
http://ebooks.edu.gr
http://users.uoa.gr
Βιβλιογραφία:
Φωτεινή Βλαχοπούλου, Βιβλιογραφικό δοκίμιο για την Κασ(σ)ία-Κασ(σ)ιανή. Ο θρύλος γύρω από τη βυζαντινή ποιήτρια και η ιστορικότητά του, Bυζαντινός Δόμος, τομ.1(1987).
Λογοτεχνικό Ταξίδι στο Βυζάντιο, εισαγωγή - επιμέλεια: Στρατής Πασχάλης ISBN: 978-960-375-839-6, εκδόσεις Μεταίχμιο, 2005.