Έλληνες Πεζογράφοι
Μεσαιωνική περίοδος
Θεόδωρος Μετοχίτης (1270 - 13 Μαρτίου 1332)
Ο Θεόδωρος Μετοχίτης ήταν Βυζαντινός λόγιος, ανώτατος αξιωματούχος και πανεπιστήμων, από τους σπουδαιότερους συγγραφείς του Βυζαντίου, πρόδρομος της ανθρωπιστικής αναγέννησης του 15ου αι. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από αριστοκρατική οικογένεια και ήταν γιος του αρxιδιακόνου Γεωργίου Μετοχίτη. Έλαβε εξαιρετική μόρφωση και είχε μια άνετη παιδική ηλικία τουλάχιστον μέχρι το 1283 οπότε ακολούθησε τον πατέρα του στην εξορία στην Μικρά Ασία. Η μόρφωση του διακόπηκε τότε, αλλά ο ίδιος συνέχισε κατ’ ιδίαν τις μελέτες του κυρίως τους αρχαίους κλασσικούς και ειδικότερα τους ρήτορες. Στα είκοσι του χρόνια ήταν γνωστός για τις γνώσεις του και τις ρητορικές του ικανότητες καθώς συνέθετε δοκίμια επί της ελληνικής ιστορίας και εγκώμια Αγίων, ενώ παράλληλα διάβαζε και μελετούσε τους αρχαίους φιλοσόφους και τα ιερά βιβλία. Σπούδασε ακόμη και θεολογία. Το 1290 μπήκε στην υπηρεσία του αυτοκράτορα Ανδρονίκου Β' για να κρατήσει σε όλη σχεδόν την ζωή του σπουδαία αξιώματα. Ύστερα από επιτυχημένες διπλωματικές αποστολές έγινε διαδοχικά «Λογοθέτης των Οικειακών», «Παραδυναστεύων», «Λογοθέτης του Γενικού», «Μεσάζων» ή Μέγας Λογοθέτης που αποτελούσε το υψηλότερο αξίωμα στην βυζαντινή διοίκηση. Τον Μάιο του 1328, όταν εκθρονίστηκε ο Ανδρόνικος Β΄, συμπαρέσυρε στην πτώση του και τον Μετοχίτη, φτάνοντας έτσι στο τέλος της η πολιτική του σταδιοδρομία. Φυλακίσθηκε και εξορίστηκε στο Διδυμότειχο στην Θράκη, όπου έμεινε μέχρι το 1330. Το παλάτι του καταστράφηκε και η περιουσία του κατασχέθηκε. Μετά από μία άθλια περίοδο δύο ετών εξορίας, κατάφερε να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη όπου έζησε ως μοναχός, με το όνομα Θεόληπτος, στην Μονή της Χώρας που είχε καταστήσει σπουδαστήριο και ησυχαστήριο μέχρι το τέλος της ζωής του, το 1332.
Σε όλη του την ζωή ασχολήθηκε με την γνώση, την μάθηση και την επιστήμη και αναπτύσσει σπουδαία συγγραφική δραστηριότητα. Ανάμεσα στα έργα του υπάρχουν ποιήματα, δοκίμια για την αρχαία φιλοσοφία και την λογοτεχνία, ρητορικά και αγιολογικά έργα και έργα που αφορούν την επιστήμη της αστρονομίας.
Εργογραφία:
Στα σημαντικότερα συγγράμματά του ανήκουν:
- η Συλλογή «Υπομνηματισμοί και Σημειώσεις Γνωμικαί»
- η Πραγματεία «Ηθικός ή περί Παιδείας»
- Σχόλια στα Αριστοτελικά συγγράμματα: Φυσική, Περί γενέσεως και φθοράς, Περί ουρανού, Μετεωρολογικά, Περί ψυχής, Μικρά φυσικά και τα ζωολογικά έργα
- Προεισαγωγή εις την του Πτολεμαίου Σύνταξιν
- Στοιχείωσις επί τη αστρονομική επιστήμη
- Έλεγχος κατά των απαιδεύτως χρωμένων τοις λόγοις
- Έλεγχος δεύτερος προς τους αυτούς
- Πρεσβευτικός Περί της κοινής μαθηματικής επιστήμης
- Έμμετρη«Φιλολογική διαθήκη»προς τον μαθητή του Νικηφόρο Γρηγορά κ.α.
Το ποιητικό έργο του περιλαμβάνει και είκοσι ποιήματα σε εξάμετρο, αρκετά εκτεταμένα, που αναφέρονται σε πρόσωπα και γεγονότα της εποχής του. Όλα τα έργα του διασώθηκαν εκτός από μία συλλογή επιστολών, η οποία έχει χαθεί. Γενικά σ’ όλο το συγγραφικό έργο του Μετοχίτη εντυπωσιάζουν η πολυμάθεια, η ακρίβεια των κρίσεων, οι πρωτοποριακές για την εποχή αντιλήψεις και ο θερμός ανθρώπινος τόνος.
- Ο «Ηθικός ή περί Παιδείας»είναι από τα πιο εκτεταμένα έργα του. Αν και θυμίζει έντονα αυτοβιογραφία εντούτοις ανήκει στα έργα του λεγόμενου θεωρητικού βίου. Αφορμή για την συγγραφή του λόγου αποτέλεσε η επιμονή του συγγραφέα να πείσει και να αποδείξει σε ένα νεαρό το σπουδαίο ρόλο που παίζει η μόρφωση ως προς την πνευματική και πολιτική διάπλαση του ατόμου, καθώς και τα προβλήματα που συχνά αντιμετωπίζουν οι διανοούμενοι σε σχέση με τον τρόπο σύλληψης και μετάδοσης της παιδείας στο ευρύ κοινό. Επηρεασμένος από το κλίμα της Παλαιολόγειας Αναγέννησης και πλούσιος σε εμπειρίες από την πολυετή του θητεία στην αυτοκρατορική αυλή ο Μετοχίτης πλέκει το παιδευτικό του εγκώμιο ξετυλίγοντας με περίτεχνο τρόπο τα επιχειρήματά του.
Παράδειγμα έργου:
Λέει λοιπόν σ’ ένα απόσπασμα του «Ηθικού ή περί Παιδείας» (σε μετάφραση του Ι. Πολέμη σ.103-105):
«Νομίζω ότι δεν θα είναι ίσως λάθος, αν πει κάποιος ότι η παιδεία είναι ο μόνος αποτελεσματικός εξοπλισμός εναντίον οποιουδήποτε εχθρού. Γιατί κανείς δεν μπορεί να κάνει κάτι εναντίον της και να την υποτάξει, όπως συμβαίνει σε άλλες περιπτώσεις που όσοι έχουν μεγαλύτερη δύναμη, τα καταστρέφουν όλα και τα κυριεύουν. Κι αν ακόμη τολμήσει κάποιος να την πολεμήσει και να την προσβάλει, θα το αποκρούσει με σφοδρότητα καταφέροντάς του καίρια πλήγματα, που, όσος καιρός κι αν περάσει δεν θα γιατρευτούν και, όπως είπε κάποιος, τα βέλη των σοφών πονάνε πολύ. Τούτο ακριβώς είναι που προκαλεί πόνο και οδύνη στους κακούς ανθρώπους οι οποίοι έχουν κάποια εξουσία, γιατί συνειδητοποιούν με τρόμο ότι κανείς δεν μπορεί να επιτεθεί στη σοφία, ενώ αντιθέτως αυτή, αν θέλει, είναι δυνατόν να κάνει κακό και να αποκρούσει τον κάθε έναν».
Πηγές:
https://el.wikipedia.org/wiki/Θεόδωρος_Μετοχίτης
http://elp-eap.blogspot.co.ke/2011/07/blog-post.html
http://vizantinonistorika.blogspot.com/2013/04/blog-post.html
http://www.enromiosini.gr/arthrografia/θεοδωροσ-μετοχιτησ/
http://thecaller.gr/opinion/o-thelogos-ton-exarxeion-mila-gia-ta-pragmatikaprovlimata-ths-dhmosias-ekpaidefsis/