Έλληνες Πεζογράφοι
Επτανησιακή σχολή - 19ος αιώνας
Γιάννης Ψυχάρης (15 Μαΐου 1854 - 29 Σεπτεμβρίου 1929)
Ήταν Έλληνας φιλόλογος και λογοτέχνης, συγγραφέας, καθηγητής της Ελληνικής γλώσσας στο Παρίσι, γνωστός για τον ρόλο του στο κίνημα του δημοτικισμού και τον αγώνα του για την καθιέρωση της δημοτικής σε επίσημη γλώσσα του ελληνικού κράτους. Γεννήθηκε στις 15 Μαΐου 1854 στην Οδησσό της Ρωσίας.
Γιος του Νικολάου Ψυχάρη εκ Χίου, μεγάλωσε στην Κωνσταντινούπολη και ολοκληρώνοντας την εγκύκλιο μόρφωση σε ηλικία 15 ετών έφυγε για την Μασσαλία, (Γαλλία), όπου και έμεινε κοντά στον θείο του ολοκληρώνοντας την γυμνασιακή του μόρφωση. Σπούδασε φιλοσοφία, φιλολογία και γλωσσολογία, Αρχαία Λατινική και Γαλλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης στο Παρίσι και στην Γερμανία γερμανική φιλολογία, καθώς και μεσαιωνική και νεοελληνική φιλολογία στο πανεπιστήμιο της Βόννης στην Γερμανία (1871-1872). Επιστρέφοντας στη Γαλλία ειδικεύτηκε στη γλωσσολογία, πετυχαίνοντας σε διαγωνισμό στον οποίο έγιναν δεκτοί είκοσι εννέα από τους διακόσιους πέντε υποψήφιους, και την μεσαιωνική και νεοελληνική φιλολογία με δασκάλους τους Saussure και Breal, ενώ γνωρίστηκε και επηρεάστηκε από τον Βίκτορα Ουγκό.
Το 1884 έγινε υφηγητής της Μεσαιωνικής και Νεοελληνικής Φιλολογίας στην Πρακτική Σχολή Ανωτέρων Σπουδών του Παρισιού. Το 1886 περιόδευσε στην Ελλάδα και την Ανατολή, και το 1904 διορίστηκε καθηγητής της Γλωσσολογίας στην Σχολή των Ανατολικών Γλωσσών διαδεχόμενος τον Εμίλ Λεγκράν. Το 1925 πραγματοποίησε διαλέξεις για την Ελληνική Γλώσσα στην Αθήνα, στην Κρήτη, στην Μυτιλήνη κ.α. Επανερχόμενος στο Παρίσι έγινε καθηγητής της έδρας της νεοελληνικής γλώσσας στην Σχολή Ανώτερων Σπουδών. Το 1904 διαδέχθηκε τον καθηγητή του Εμίλ Λεγκράν στην Διεύθυνση της Σχολής Ανατολικών Γλωσσών όπου και δίδασκε μέχρι τον θάνατό του. Είχε από το πατριαρχείο τον τίτλο του Μεγάλου Χαρτοφύλακος, ενώ διετέλεσε και Πρόξενος της Τουρκίας στο Παλέρμο της Ιταλίας.
Υπήρξε ένα από τα ιδρυτικά μέλη της γαλλικής Ένωσης για τα δικαιώματα του ανθρώπου και αντιπρόεδρος της από το 1907 και συνέβαλλε αποφασιστικά στην αναθεώρηση της δίκης του Άλφρεντ Ντρέυφους, του Εβραϊκής καταγωγής λοχαγού του Γαλλικού στρατού
Ήταν παντρεμένος σε πρώτο γάμο με την Ρενάν, κόρη του γάλλου φιλοσόφου και θρησκειολόγου Ερνέστ Ρενάν, και σε δεύτερο με την Ιρένε Μπομ. Έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του καθηλωμένος στο κρεβάτι από παραλυτική ασθένεια- ήταν χρόνια διαβητικός- χωρίς να χάσει την πνευματική του διαύγεια.
Πέθανε το 1929 στο Παρίσι και τα οστά του μεταφέρθηκαν και τάφηκαν το 1932 σε θέση που ο ίδιος είχε διαλέξει έξω από το χωριό Βροντάδο στην Χίο, μια τοποθεσία ανοιχτή προς το πέλαγος και την Μικρά Ασία. Στην επιτύμβια στήλη του μνημείου του που είναι έργο του γλύπτη Δημητριάδη από άσπρο μάρμαρο, χαράχτηκαν δύο επιγραφές, που ο ίδιος είχε γράψει: «Εδώ μέσα ζει πάντα μαζί σας ο φίλος σας Ψυχάρης» και «Αντίκρυ μου κοιτάζω την Ασία ως που να πάμε μια μέρα και στην πόλη».
Εργογραφία:
Υπήρξε πολυγραφότατος και έγραψε επιστημονικά έργα, περισσότερα από τα οποία στην γαλλική γλώσσα, λογοτεχνικά, κριτικά, δοκίμια και μελέτες, καθώς και ποιήματα. Μαζί με τον Γρηγόριο Ξενόπουλο ήταν οι πολυγραφότεροι μυθιστοριογράφοι του 19ου και 20ου αιώνα. Σημαντικότατο έργο του το πεζογράφημα «Το ταξίδι μου», γραμμένο με ιδιαίτερη προσοχή με τους μέχρι τότε αδημοσίευτους κανόνες της δημοτικής γλώσσας, το οποίο έλαβε ευρύτατη δημοσιότητα, αλλά και αρνητική κριτική από τους υποστηρικτές της καθαρεύουσας.
- «Το ταξίδι μου» το 1888, (το έργο χαρακτηρίστηκε ως το μανιφέστο του Δημοτικισμού).
- «Η Zούλια» το 1891
- «Τ` όνειρο του Γιαννίρη» το 1897.
- «Για το Ρωμέικο θέατρο. Ο Κυρούλης, δράμα, ο Γουανάκος, κωμωδία» το 1901.
- «Ρόδα και μήλα», τόμ. 1-5, από το 1902 έως το 1909.
- «Ζωή κι αγάπη στη μοναξιά. Ιστορικά ενός καινούριου Ρομπινσώνα» το 1904.
- «Η άρρωστη δούλα» το 1907.
- «Τα δύο αδέλφια» το 1910.
- «Στον ίσκιο του πλατάνου, δεκαπέντε διηγήματα» το 1911.
- «Αγνή» το 1913.
- «Τα δύο τριαντάφυλλα του χάρου» το 1914 κ.α.
Δημοσίευσε και στα γαλλικά:
- «Ρetits Ροemes» το 1913.
Πολλά έργα του έμειναν αδημοσίευτα, όπως η τρίτομη:
- «Ρωμέικη Γραμματική
Παραδείγματα έργων:
«Ο ήλιος ανάτελνε τότες στη ζωή μου. Ένας ήλιος μού φαινότανε η Ελλάδα όλη. Μου φώτιζε ο ήλιος την ψυχή. Σα να τον έβλεπα πρώτη φορά, όταν κατέβηκα στην Πόλη, στα Νησιά, στην Αθήνα. Κι ωστόσο τον ήξερα κι από πρώτα εκείνο τον ήλιο, τον ήξερα καλά. Ήτανε ο ήλιος που γνώρισα στην Πόλη παιδί, ένας ήλιος φρέσκος, όχι φλογισμένος, όπως τονέ φαντάζουνται πολλοί. Την άνοιξη, κάποτες και το καλοκαίρι, στο παλιό μας το σπίτι του Γαλατά, στο πέτρινο το σπίτι, από πάνω από τ’ αψηλό το παραθύρι, πρωί- πρωί, τον έβλεπα τον ήλιο στο Μπογάζι, τον έβλεπα στα κύματα μέσα να μπαίνη, να λούζεται στα νερά τα διαμαντένια, να χρυσώνη παρέκει τις κορφούλες, και κάποια παράξενη, μυρωδάτη, δροσάτη απαχνιά που ανέβαινε ώς εμένα με τον αέρα το βελουδένιο, με περέχυνε και με ξυπνούσε.
Πρέπει κανείς να ’ζησε στα μέρη μας από μικρός, για να καταλάβη, για να νιώση, για ν’ αγαπήση όλη τη γλύκα, όλο το νόημα το άγνωστο αλλού, που έχει το αταίριαχτο κι απλό ρήμα ξυπνώ. Ναι, ξυπνάς και χαίρεσαι αμέσως. Χαίρεσαι τη Δημιουργία, την ύπαρξη, χαίρεσαι τον ουρανό που ιδιοστιγμίς, άμα φέξη, όλα τα πράγματα σου τα ξεσκεπάζει…»
Ρόδα και μήλα Η μισή γλώσσα (απόσπ.)
«Όταν πήρα να μαζώξω δώθε κείθε όσα είχα δημοσιεμένα είτε σε περιοδικά, είτε σε φημερίδες, και που τα ξανατυπώνω σήμερις με τη χρονολογική τους τη σειρά· όταν τα ξαναδιάβασα κ' έβαλα στο καθένα κι από μια σημείωση, όταν από το πρώτο που έγραψα ίσια με το στερνό, τα κοίταξα ένα ένα, δεν μπόρεσα να μην απορήσω, βλέποντας πώς και με τι τρόπο άλλαξε το ζήτημα το γλωσσικό από τα 1888 ως τα 1901. Τότες πολεμούσαμε τους δασκάλους, γιατί όλοι τους είτανε δασκάλοι τώρα πολεμούμε κάτι μισοδασκάλους — ή δασκαλάκια. Τότες πολεμούσαμε την καθαρέβουσα· τώρα πολεμούμε τη μισοκαθαρέβουσα. Τότες πολεμούσαμε μια γλώσσα που ήθελε κάτι να φανή· τώρα πολεμούμε μια γλώσσα που δε θέλει τίποτα να είναι. Τότες πολεμούσαμε μια γραμματική που γύρεβε να μας φέρη πίσω ίσα με του Ξενοφώντα το τυπικό· τώρα πολεμούμε μια γραμματική που μήτε ομπρός λέει να πάη μήτε πίσω, παρά στέκεται αγράμματη στον αέρα. Τότες πολεμούσαμε πεθαμμένους· τώρα πολεμούμε τους αγέννητους.
Και να πούμε την αλήθεια, είχε κάποιο μεγαλείο του Κόντου η αρχή να ξαναττικίση την Ελλάδα. Σήμερις όμως βλέπω και καμιάν αρχή δε θέλουν· «Εμείς, λέει, νακούσουμε λόγο; Για ποιους μας παίρνεις; Εμείς είμαστε ποιητάδες και γράφουμε όπως μας κατεβή, χωρίς λόγο κανένα!» Κ' έτσι βγήκε στη μέση και κοντέβει να γίνη της μόδας μια κάποια μισή γλώσσα, που αρέσει πολύ σε κείνους που τη γράφουνε…»
Ζουλία Πρόλογος (απόσπ.)
«Ποιος έγραψε τη Ζούλια; Ο θυμός. Είχα διαβάσει στην Εστία κάτι νοστιμάδες, κάτι λεφτολεφτούτσικες φιλοσοφίες και σοφίες, για να μας μάθουνε τι πράμα είναι η «ζηλοτυπία». Είπα τότες με το νου μου· Αφού τη λένε «ζηλοτυπία», δεν μπορεί να νοιώθουνε τι θα πη ζούλια. Κ' έγραψα το δήγημά μου. Δεν ξέρω γιατί άρεσε περισσότερο στην Αθήνα το πρώτο μέρος από το δέφτερο. Θυμούμαι τότες που φιλονικούσανε αλάκαιρο μήνα στο Παρίσι, ποιο είναι το καλήτερο, το πρώτο ή το δέφτερο. Έβρισκαν το πρώτο πως είχε πιο πολύ πάθος, το δέφτεοο πως είτανε ίσως πιο βαθιά ψυχολογημένο. Έχω ένα πολύτιμο γράμμα του Taine απάνω στη Ζούλια μου, που το φυλάγω για καμάρι και παρηγοριά μου, γιατί το διαβάζω κάποτες και λέω· «Αι! δε θα είμαι και τόσο μπόσικος όπως το θαρρούνε στην Αθήνα.»
Πηγές:
https://el.wikipedia.org
https://www.scribd.com
https://www.sarantakos.com
Βιβλιογραφία:
Aριστουργήματα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας – 7, Γιάννης Ψυχάρης, Το ταξίδι μου, Επιμέλεια έκδοσης: Ελένη Κεχαγιόγλου ISBN: 978-960-503-247-0, 2012, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη Α.Ε.
Ψυχάρης Γιάννης, Ρόδα και Μήλα, Εκδόσεις Πελεκάνος, 2011