Έλληνες Πεζογράφοι
Κρητική Λογοτεχνία
Γεώργιος Χορτάτσης
Ο Γεώργιος Χορτάτσης (1550–1610 περ.) ήταν Κρητικός θεατρικός συγγραφέας, ο σημαντικότερος της περιόδου της ακμής της κρητικής λογοτεχνίας. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε έζησε, αλλά πιθανότατα γεννήθηκε στα μέσα του 16ου και πέθανε στις αρχές του 17ου αιώνα. Για την ζωή του ελάχιστα πράγματα είναι γνωστά και δεν έχουμε πληροφορίες για το πατρώνυμό του, ώστε να επιτευχθεί με βεβαιότητα η ταύτισή του με βάση τις αρχειακές πηγές. Φαίνεται πως ανήκε σε παλιά, και πιθανόν αρχοντική οικογένεια της Κρήτης. Από το έργο του Χορτάτση αλλά και από μαρτυρίες της εποχής συμπεραίνει κανείς ότι είχε ευρεία μόρφωση. Δεν μπορεί να αποκλειστεί και η πιθανότητα να είχε σπουδάσει στην Ιταλία. Είναι βέβαιο πως παρακολουθούσε το σύγχρονο με αυτόν ιταλικό θέατρο και γνώριζε τους κλασικούς Λατίνους συγγραφείς. Φαίνεται ότι είχε και επαφές με βενετούς ευγενείς, αφού δύο από τα έργα του η «Πανώρια» και η «Ερωφίλη» είναι αφιερωμένα στον ευγενή από τα Χανιά Μαρκαντώνιο Βιάρο, σημαντικό προστάτη των γραμμάτων, και τον δικηγόρο από τα Χανιά Ιωάννη Μουρμούρη. Εξίσου πιθανό είναι να συμμετείχε και σε κάποια από τις Ακαδημίες που είχαν ιδρυθεί στις μεγάλες κρητικές πόλεις και πρωταγωνιστούσαν στην πνευματική ζωή.
Το ποιητικό ύφος του Χορτάτση διακρίνεται για την πολύ φροντισμένη στιχουργική και την περίπλοκη γλωσσική μορφή, με μεγάλου μήκους προτάσεις, συχνούς διασκελισμούς και υπερβατά σχήματα. Υφολογικά όμως διαφοροποιείται από έργο σε έργο, προσαρμοζόμενος στις συμβάσεις του λογοτεχνικού είδους που κάθε φορά επιλέγει: ο λόγος του είναι πιο σύνθετος στην «Ερωφίλη», ενώ στον «Κατσούρμπο» το λεξιλόγιο είναι πιο καθημερινό, με πολλές ιταλικές λέξεις. Δικά του φαίνεται πως είναι και τα ιντερμέδια που διασώζονται στα χειρόγραφα των έργων του. Ο Χορτάτσης, ήταν ο πρώτος που στράφηκε συνειδητά και συστηματικά προς το γλωσσικό ιδίωμα της Κρήτης, όπως αυτό είχε διαμορφωθεί στα τέλη του 16ου αιώνα.
Εργογραφία:
- Έγραψε σίγουρα τρία θεατρικά έργα: την τραγωδία «Ερωφίλη», την κωμωδία «Κατσούρμπος» και το ποιμενικό δράμα «Πανώρια». Είναι πιθανό επίσης να είναι ο συγγραφέας και της κωμωδίας «Στάθης». Η χρονολόγηση των έργων του και η χρονική σειρά τους δεν είναι βέβαιη, αλλά τοποθετείται στις δύο τελευταίες δεκαετίες του 16ου αιώνα.
- Η «Πανώρια» του Χορτάτση έχει ως πρότυπο την «Callisto» του Groto, που εκδόθηκε το 1583. Δυο βοσκοί ο Γύπαρης και ο Αλέξης αγαπούν δυο βοσκοπούλες, οι οποίες όμως δεν ανταποκρίνονται στον έρωτά τους και θέλουν να ζουν ελεύθερες, κυνηγώντας στα βουνά και στα δάση. Μάταια προσπαθούν να μεταστρέψουν τον ανυπόταχτο χαρακτήρα τους ο γερο-Γιαννούλης, πατέρας της Πανώριας, και η γριά Φροσύνη, πρόσωπα και τα δύο μάλλον κωμικά. Στο τέλος οι βοσκοί θα προσφύγουν στην θεά Αφροδίτη, και ο γιος της ο Έρωτας θα χτυπήσει τις βοσκοπούλες με τα βέλη του, δίνοντας έτσι την αίσια λύση. Σ’ αυτό το έργο φαίνεται η επίδραση της ποιμενικής λογοτεχνίας που έχει αναπτυχθεί στην Ιταλία και η οποία μιμείται αρχαία ειδυλλιακά τοπία. Ο Χορτάτσης συνδυάζει την πραγματική ποιμενική ζωή της Κρήτης με την αρχαία ελληνική μυθολογία.
- Μεταξύ 1595-1601 γράφτηκε η αστική κωμωδία «Κατσούρμπος», η αντιπροσωπευτικότερη κωμωδία του κρητικού θεάτρου. Έργο με άρτια θεατρική συγκρότηση που κινείται ανάμεσα στην χοντροκομμένη φάρσα και την λεπτή ειρωνεία. Βασικός άξονας του έργου είναι ο έρωτας στις διάφορες παραλλαγές του: ως φυσικό αίσθημα ανάμεσα στους δύο νέους που αντιμετωπίζει εμπόδια αλλά δικαιώνεται στο τέλος, ως ανάξια επιδίωξη των ερωτύλων γέρων που γελοιοποιούνται ή ως μέσο βιοπορισμού για τις προξενήτρες και τις μαστροπούς. Η κωμωδία ακολουθεί τις συμβάσεις της εποχής της ως προς τα θέματα και τα μοτίβα. Οι κωμικοί τύποι όμως του ξεμωραμένου γέρου, του καυχησιάρη αξιωματικού, του σχολαστικού δασκάλου, των πονηρών δούλων, οι σπαρταριστές προξενήτρες και εταίρες, παρ' όλους τους δεσμούς τους με την κωμική παράδοση, ξεπερνούν την συμβατικότητα των τύπων τους και αντανακλούν την πραγματικότητα της εποχής τους.
- Σπουδαιότερο από τα έργα του είναι η τραγωδία «Ερωφίλη» με συνεχείς εκδόσεις και θεατρικές παρουσιάσεις ακόμη και σήμερα. Είναι από τις πιο γνωστές τραγωδίες της κρητικής λογοτεχνίας. Πρέπει να γράφτηκε περίπου το 1595 (αφού αναφέρεται στην επιδημία πανούκλας που έπληξε την Κρήτη ανάμεσα στο 1592 και το 1595) και εκδόθηκε πρώτη φορά το 1637 στην Βενετία. Είναι γραμμένο σε δεκαπεντασύλλαβο ομοιοκατάληκτο στίχο, με εξαίρεση τα χορικά, που είναι γραμμένα σε ενδεκασύλλαβους σε τερτσίνες (τρίστιχες στροφές). Η δράση τοποθετείται στη Μέμφιδα της Αιγύπτου, στο παλάτι του βασιλιά Φιλόγονου, που αναρριχήθηκε στο θρόνο δολοφονώντας τον αδελφό του και το φάντασμά του ζητά γδικιωμό. Η Ερωφίλη, κόρη του βασιλιά Φιλόγονου, είναι ερωτευμένη με τον Πανάρετο, νεαρό ευγενικής καταγωγής που έχουν μεγαλώσει μαζί. Οι δυο νέοι κρατούν τον έρωτά τους μυστικό που σφραγίζεται με έναν μυστικό γάμο τον οποίο γνωρίζουν μόνο εκείνοι οι δύο. Ο βασιλιάς, θέλοντας να διασφαλίσει συμμαχία με κάποιον από τους εχθρούς του, αποφασίζει να τον παντρέψει με την κόρη του. Για τούτο, στέλνει, ως έμπιστό του, τον Πανάρετο με σκοπό να μεσολαβήσει στην Ερωφίλη για τον γάμο. Η αγάπη των δύο νέων δεν μπορεί να μείνει πλέον κρυφή. Έξαλλος ο Φιλόγονος, όταν το ανακαλύπτει, σκοτώνει τον Πανάρετο οδηγώντας την Ερωφίλη στην αυτοκτονία. Τα αποτρόπαια εγκλήματά του όμως, δεν μένουν ατιμώρητα. Βρίσκει φριχτό θάνατο από τις κορασίδες του χορού κι έτσι αποδίδεται δικαιοσύνη.
Παραδείγματα έργων:
Ερωφίλη (απόσπ.)
Πανάρετος
Στὸν ἥλιον ἔχω ντήρηση κ’ εἰς τ’ ἄστρα ποὺ περνοῦσι
καὶ τσ’ ὀμορφιές σου, ἀφέντρα μου, κάτω στὴ γῆ θωροῦσι,
μηδὲ χυθοῦ κι ἁρπάξου σε, κ’ ἐμένα τὸν καημένο
παρ’ ἄλλον ἄνθρωπο στὴ γῆ ν’ ἀφήσου πρικαμένο.
Ερωφίλη
Τόσες δὲν εἶναι οἱ ὀμορφιές, τόσα δὲν εἶν’ τὰ κάλλη,
μὰ τοῦτο ἐκ τὴν ἀγάπη σου γεννᾶται τὴ μεγάλη.
Μὰ γὴ ὄμορφή ΄μαι γὴ ἄσχημη, Πανάρετε ψυχή μου,
γιὰ σέναν ἐγεννήθηκε στὸν κόσμο τὸ κορμί μου.
Πανάρετος
Νερὸ δὲν ἔσβησε φωτιά ποτέ, βασίλισσά μου,
καθὼς τὰ λόγια τὰ γροικῶ σβήνουσι τὴν πρικιά μου.
Μ’ ὅλον ἐτοῦτο, ἀφέντρα μου, μὰ τὴν ἀγάπη ἐκείνη
ποὺ μᾶς ἀνάθρεψε μικρὰ καὶ πλιὰ παρ’ ἄλλη ἐγίνη
πιστὴ καὶ δυνατότατη σ’ ἐμένα κ’ εἰς ἐσένα
καὶ τὰ κορμιὰ μας σ’ ἄμετρο πόθο κρατεῖ δεμένα,
περισσα σὲ παρακαλῶ ποτὲ νὰ μὴν ἀφήσεις
νὰ σὲ νικήσει ὁ βασιλιός, νὰ μ’ ἀπολησμονήσεις.
Κατσούρμπος (απόσπ.)
Κουστουλιέρης:
Εκεί οπού πολέμου, τ' αυτιά σου να γρικούσι
χίλια ταμπούρλα 'ς μια μερά κι εις άλλη να χτυπούσι
χίλιες λουμπάρδες να βρόντου, και χίλιες στον αέρα
παντιέρες ομορφότατες να βλέπεις πάσα μέρα
χέρια και πόδια να θωρείς 'ς τσι κάμπους να κυλιούνται
κι αρίφνητες αρκουμπουζιές τριγύρω να γκρικούνται
να σκοτεινιάσου οι ουρανοί κι ο κόσμος να τρομάσσει
κι όσο μπορεί πάσα κιανείς στον πόλεμο να ράσσει.
Κατσούρμπος:
Συμπάθησ' μου, δεν έρχομαι 'ς τέχνη που δεν μ' αρέσει
έφευγα, αν ήμουν εδεκεί, στω λουμπαρδιών τη μέση
Να πάγω; μη, για το Θεό! και πάντεσμη θωρούσι
τα βόλια τους με το θυμό σε ποια μερά χτυπούσι;
γη πάντες θέλω εγώ πολλά; ένα μιτσό με φτάνει
όπου κι α μ' εύρει, πάραυτα ζιμιό να μ' αποθάνει
Άμε στη μάχη πούρι εσύ, οπού 'σαι παλικάρι
κι όλες του κόσμου τις τιμές έπαρ' εσύ μαγάρι
κι εγώ στη χώρα κάθομαι, σαν είμαι μαθημένος
Δεν έχω χρεία από μαλιές να βγαίνω παινεμένος.
Πανώρια (απόσπ.)
Πανώρια, θυγατέρα μου, στην Ίδα γεννημένη
με πόθον εκ τον κύρη σου κ' έγνοια αναθρεμμένη
εις τα βουνά δεν πρέπει πλιο κ' εις δάση να γυρίζης
να μη θωρής τσι λυγερές, τσι νιους να μη γνωρίζης
να μη δουλεύγης κορασιώ, να μη τζι συντροφιάζης
κ' εις τό μπορείς κιαμιά φορά να τσι περιδιαβάζης
Έβγα λοιπό εκ τα δάσητα και απού τις αγριγιάδες
απού τσι κάψες μίσσεψε, λείψε απού τσι κρυγιάδες
και πήγαινε σπουδακτική 'ς μια χώρα τιμημένη
τση Kρήτης ομορφύτερη, του κόσμου ζηλεμένη
Kυδώνια τήνε κράζουσι κ' οι χώρες την τιμούσι
οι άλλες όλες του νησιού κι' ως θεά την προσκυνούσι
για τσι πολλές τση χάριτες, μα πλια, γιατί σ' εκείνη
η φρονιμάδα κατοικά και στέκ' η καλοσύνη
K' εκεί σαν έμπης, ρώτηξε, όποιος κι' α σ' απαντήξη
τ' αφέντη μας του βγενικού το σπίτι να σου δείξη
τ' αφέντη Mαρκαντώνιο Bιάρο του τιμημένου
τ' αρχοντικού, του φρόνιμου, τ' άξου και παινεμένου
απ' εγεννήσαν οι θεές και οι Xάρες αναθρέψα
κ' οι Mούζες τόσες αρετές καλές τού δασκαλέψα
και καθαμιά τού χάρισε την εδική τζη χάρη
τόσες τιμές αθάνατες για να μπορή να πάρη
Kι' ως τόνε δης, γονάτισε να τόνε προσκυνήσης
και ταπεινά τα πόδια του κάμε να του φιλήσης.
Πηγές:
http://www.kairatos.com.gr/kritikoi-top-sec.pdf
http://papoutsakis.blogspot.gr/2006/12/blog-post.html
https://el.wikipedia.org/wiki/Ερωφίλη
http://www.krassanakis.gr/erotocritos.htm