Έλληνες Πεζογράφοι
Επτανησιακή σχολή - 19ος αιώνας
Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου (1801-1832)
Το όνομά της παραδίδεται επίσης ως Μουτσάν ή Μουτσά, ήταν μία από τις πρώτες Ελληνίδες συγγραφείς. Οι γονείς της, Φραγκίσκος Μουτζάν και Αγγελική Σιγούρου, προέρχονταν από δύο από τις παλιότερες αριστοκρατικές οικογένειες της Ζακύνθου. Η Μουτζάν από μικρή είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την μάθηση και τα γράμματα και παρόλο που η εκπαίδευσή της ήταν περιορισμένη (είχε κατ’ οίκον δασκάλους τρεις κληρικούς), η ίδια με προσωπική μελέτη απέκτησε γνώσεις της αρχαίας ελληνικής, της ιταλικής και της γαλλικής γλώσσας. Παράλληλα επιδιδόταν στο γράψιμο ποιημάτων, θεατρικών έργων στα ελληνικά και τα ιταλικά και μεταφράσεων από την αρχαία ελληνική γραμματεία.
Επιθυμία της ήταν να μην παντρευτεί, αλλά να αφοσιωθεί στην μελέτη και την συγγραφή. Εξαιτίας των αντιρρήσεων της οικογένειάς της αντιπρότεινε να κλειστεί σε μοναστήρι ή να αποσυρθεί σε μία κατοικία της οικογένειας στην ύπαιθρο, όμως και αυτές οι επιθυμίες της δεν γίνονταν δεκτές από τους δικούς της. Μπροστά στην προοπτική να παραμείνει ανύπαντρη και να κατοικεί με τους γονείς της χωρίς να έχει το δικαίωμα να βγαίνει από το σπίτι, αποφάσισε να φύγει κρυφά από το νησί, αλλά μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα επέστρεψε χωρίς να την αντιληφθεί κάποιο μέλος της οικογένειάς της και τελικά αναγκάστηκε να υποχωρήσει και δεχτεί την επιθυμία των δικών της να παντρευτεί.
Η ανεύρεση γαμπρού στην Ζάκυνθο ήταν ιδιαίτερα δύσκολη και γι’ αυτόν τον λόγο ο θείος της πρότεινε να ταξιδέψουν στην Ιταλία όπου θα ήταν πιο εύκολο να βρεθεί σύζυγος για την Ελισάβετ και την αδερφή της, που ήταν και αυτή σε ηλικία γάμου, όμως το ταξίδι δεν έγινε εξαιτίας μιας ασθένειας του πατέρα της. Εν τω μεταξύ βρέθηκε υποψήφιος σύζυγος, ο Νικόλαος Μαρτινέγκος, ο οποίος όμως καθυστερούσε την επισημοποίηση της γαμήλιας συμφωνίας με συνεχείς διαπραγματεύσεις για το ύψος της προίκας, αλλά τελικά ο γάμος τελέστηκε μετά από 16 μήνες, το καλοκαίρι του 1831. Η Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου πέθανε στις 9 Νοεμβρίου του 1832, δύο εβδομάδες μετά την γέννηση του γιου της λόγω επιπλοκών στον τοκετό.
Εργογραφία:
- Το πεζογράφημα «Αυτοβιογραφία», το οποίο αποτελεί μια σημαντική ιστορική μαρτυρία και συγχρόνως το πρώτο αξιόλογο δείγμα γυναικείας γραφής στην νεοελληνική γραμματεία, πρωτοεκδόθηκε το 1881 από τον γιο της Ελισαβέτιο το 1881, με κάποιες περικοπές, σε έναν τόμο μαζί με δικά του ποιήματα. Μερικά αποσπάσματα του βιβλίου αναφέρονται στην αναζήτηση της ελευθερίας από μια νέα γυναίκα των αρχών του 19ου αιώνα και φανερώνουν την αντίδρασή της στο άκουσμα της είδησης για την επανάσταση του 1821, αλλά και την συνείδηση του αποκλεισμού της από κάθε μορφή δημιουργικής ζωής και την αγωνία της για την τύχη του πνευματικού της έργου. Η αξία του έργου έγκειται κυρίως στην απλή γλώσσα που χρησιμοποιείται.
- Η Ελισάβετ Μουτζάν, εκτός από την «Αυτοβιογραφία», έγραψε πάνω από 15 θεατρικά έργα, στην ελληνική και την ιταλική, μετέφρασε αρχαία κείμενα και συνέθεσε κάποια ποιήματα. Από τα άλλα έργα της έχουν σωθεί ελάχιστα, μία κωμωδία με τίτλο «Φιλάργυρος», κάποια ιταλικά κείμενα, 20 επιστολές, ο πρόλογος μιας πραγματείας «Περί Οικονομίας», τα ποιήματα «Ωδή εις το πάθος του Ιησού Χριστού» και «Εις την Θεοτόκον» και αποσπάσματα μεταφράσεων από τον Προμηθέα Δεσμώτη, την Οδύσσεια και τις Ικέτιδες.
Παραδείγματα έργων:
Αυτοβιογραφία (απόσπ.)
Εις τούτον τον καιρόν, δηλαδή τη 25 Μαρτίου 1821, την ημέραν του Ευαγγελισμού, έρχεται ο ποτέ διδάσκαλος μου Θεοδόσιος Δημάδης, και μας κάμνει γνωστόν με πολλήν του χαράν πως οι Γραικοί ανήγειραν τα όπλα εναντίον των Oθωμανών, πως η Πάτρα και οι πλησίον της χώρες ήδη είχον σείσει τον ζυγόν της σκλαβίας, και πως οι επίλοιπες χώρες, κατά την συμφωνίαν ίσως, είχαν τότε καμωμένον το ίδιον, αλλά, ως πλέον μακράν, ακόμη η είδησις δεν ήτον φθασμένη εις την Ζάκυνθον. Oύτως είπεν ο μαύρος, διότι τέτοια ήτον η φήμη, οπού παρευθύς έτρεξεν.
Εγώ εις τα λόγια του άκουσα το αίμα μου να ζεσταίνει, επεθύμησα από καρδίας να ήθελεν ημπορώ να ζωστώ άρματα, επεθύμησα από καρδίας να ήθελε ημπορώ να τρέξω διά να δώσω βοήθειαν εις ανθρώπους, όπου δι' άλλο –καθώς εφαίνετο– δεν επολεμούσαν, παρά διά θρησκείαν και διά πατρίδα, και διά εκείνην την ποθητήν ελευθερίαν, η οποία, καλώς μεταχειριζομένη, συνηθά να προξενεί την αθανασίαν, την δόξαν, την ευτυχίαν των λαών. Επεθύμησα, είπα, από καρδίας, αλλά εκοίταξα τους τοίχους του σπιτιού, όπου με εκρατούσαν κλεισμένην, εκοίταξα τα μακρά φορέματα της γυναικείας σκλαβίας και ενθυμήθηκα πως είμαι γυναίκα, και περιπλέον γυναίκα Ζακυνθία, και αναστέναξα, αλλά δεν έλειψα όμως από το να παρακαλέσω τον Oυρανόν διά να ήθελε τους βοηθήσει να νικήσουν, και τοιούτης λογής να αξιωθώ και εγώ η ταλαίπωρος, να ιδώ εις την Ελλάδα επιστρεμμένην την ελευθερίαν…
Ο Φιλάργυρος (απόσπ.)
«…Εκείνος δεν είναι πατέρας μου, είναι τύραννος μου, είναι εχθρός μου. Πότε εφάνη πως με αγαπά; Πότε εφάνη πως με εγνοιάζεται; Πότε μου είπε “να και συ δύο οβολούς;” Πότε εφρόντισε να μου εύρη ένα δάσκαλον, να με μάθη δύο γράμματα, να με κάμη άνθρωπον άξιον να συναναστρέφωμαι με τους ανθρώπους;
…Ω, συμφορά μου! Με τούτον τον σκύλον έχασα, δια να το ειπώ έτζι, την ζωήν μου και κινδυνεύω να χάσω και την ψυχήν μου... Αλλ’ όχι, όχι! Τούτο δεν γίνεται. Εγώ δεν του επωλήθηκα δια σκλάβα... Είμαι έρμη, δεν έχω κανένα συγγενή, αλλ’ έχω τόσα σπίτια, τόσα καλά και δεν θέλει μου λείψει τίποτες... Θέλει έλθει, θέλει έλθει η εορτή σου, κακώτατε Σέλημε
... Αλλοίμονον, αλλοί μόνον εις εμέ! Τι έχω να γένω τώρα, οπού η γυναίκα μου θέλει να με χωρισθή; Εγώ αληθώς είμαι πλούσιος, αλλά δεν έχω τίποτες άλλο παρά φλωρία. Τασπίτια, τα υποστατικά, οπού ευρίσκονται εις την εξουσίαν μου είναι όλα της γυναικός μου και θέλει να χάσω ευθύς οπού της δώκω την προίκα της. Άχ, άχ, πώς να κάμω δια να ήθελε την καταπείσω να γυρίση εις εμένα! Αλλοίμονον, δεν ευρίσκω άλλον τρόπον παρά το να της δώκω κάμποσα φλωρία....»
Περι οικονομίας (απόσπ.)
«Εγώ εφοβόμουν μεγάλως όλα εκείνα τα κακά οπού ημπόρουν να συνέβουν εις μίαν υπανδρευμένην,αλλά περισσότερον από όλα εφοβόμουν μεγάλως μην είχε τύχη να πάρω κανένα από εκείνους τους άνδρας οπού θέλουν να έχουν την γυναίκα τους ωσάν σκλάβα, και την νομίζουν διά κακήν, οπόταν αυτή ωσάν σκλάβα δεν θέλει να φέρεται…
…Και σεις, μαύρα μου συγγράμματα, ’που σας αγαπούσα και ήθελα το καλόν σας, ό,τι λογής μία αγαπητή μητέρα το θέλει εις τα τέκνα της, έχετε κλεισμένα εδώ μέσα ’που σας έχω, να χορτάσητε την κοιλίαν των σαράκων, ή έχει κανένα καιρόν ο αδελφός μου να σας ευγάλη και να σας δώση εις τους δούλους του διά να σας ξεσχίζουν, και να μεταχειρίζωνται τα μέλη σας εις τας χρείας του μαγειρείου; Εγώ αποθνήσκω, αλλά πόσον ο θάνατός μου ήθελε με λυπεί ολιγώτερον…»
Πηγές:
https://el.wikipedia.org
http://www.ebooks.edu.gr
http://www.greek-language.gr
Βιβλιογραφία:
Literary studies «Φιλάρφυρος» Διπλωματική εργασία, καλοκαίρι 2008, Thesis, summer 2008 Σταμπουλίδου Σόνια, 0353604, Πανεπιστήμιο Άμστερνταμ.