«Η ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ» Φανή-Αρετή Κουκίδου & Ευαγγελία Κυτούδη ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1.Η ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ 1.1.1. Ιδιότητες των μνημείων 1.2. Ταξινόμηση των πολιτιστικών αγαθών 1.3. Η έννοια της συντήρησης 1.4. Βασικές διαδικασίες της συντήρησης 1.5. Προληπτική Συντήρηση 1.6. Συστηματική συντήρηση 2.ΜΝΗΜΕΙΑ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΥΠΟΣΤΕΙ ΦΘΟΡΑ 2.1. Η ελληνική εμπειρία στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς .. 2.1.1. Παρθενώνας 2.1.2. Προπύλαια 2.1.3.

«Η ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ
&
ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ»

Φανή-Αρετή Κουκίδου & Ευαγγελία Κυτούδη

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1.Η ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ

1.1.1. Ιδιότητες των μνημείων
1.2. Ταξινόμηση των πολιτιστικών αγαθών
1.3. Η έννοια της συντήρησης
1.4. Βασικές διαδικασίες της συντήρησης
1.5. Προληπτική Συντήρηση
1.6. Συστηματική συντήρηση

2.ΜΝΗΜΕΙΑ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΥΠΟΣΤΕΙ ΦΘΟΡΑ

2.1. Η ελληνική εμπειρία στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς ..
2.1.1. Παρθενώνας
2.1.2. Προπύλαια
2.1.3. Κνωσός
2.1.4. Βεργίνα
2.2. Η διεθνής εμπειρία στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς ….
2.2.1. Η αναστήλωση του Borobudur στην Ινδονησία
2.2.2. Η συντήρηση των τοιχογραφιών στην Capella Sisitina του Βατικανού …..

ΠΗΓΕΣ

Βιβλιογραφία

Ηλεκτρονικές πηγές

1. Η ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ

1.1. Ιδιότητες των μνημείων

Η αξία κάθε πολιτιστικού αγαθού είναι για την ιστορία του ανθρώπου. Η διεθνής κοινότητα στην προσπάθειά της να εντοπίσει τα μνημεία που έχουν παγκόσμια σημασία έχει καθορίσει τις ιδιότητες που πρέπει να διαθέτουν τα πολιτιστικά αγαθά για να χαρακτηριστούν ως τέτοια.

Αυτές οι ιδιότητες είναι:

Πρωτοτυπία ή γνησιότητα
Ιστορικότητα
Ποιότητα
Συμβολισμός

Πρωτοτυπία ή γνησιότητα του μνημείου

Κάθε μνημείο πραγματοποιήθηκε σε μια ορισμένη χρονική στιγμή και σε ένα συγκεκριμένο χώρο. Για να συμβεί αυτό συνέβαλαν πολλοί παράγοντες, όπως η επιθυμία του ιδιοκτήτη ή του φορέα που το δημιούργησε, οι οικονομικές δυνατότητες και οι επιπτώσεις τους στην ολοκλήρωση του έργου, η τοπογραφία και η γεωλογική σύσταση του εδάφους, το κλίμα και τα υπόλοιπα φυσικά δεδομένα. Αυτοί οι παράγοντες βρίσκονται σε άμεση και εσωτερική σχέση μεταξύ τους και έχουν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία του ενός και μοναδικού έργου. Σε αυτή την μοναδικότητα των σχέσεων εδράζεται η ανεπανάληπτη αξία κάθε έργου, που δεν μπορεί να είναι το ίδιο μ’ ένα αντίγραφό του, το οποίο παράχθηκε σε κάποια άλλη χρονική στιγμή, όσο πιστό και να είναι.

Ιστορικότητα του μνημείου

Η δημιουργία ενός έργου κάποια χρονική στιγμή με το συνδυασμό συγκεκριμένων παραγόντων αποτελεί το ξεκίνημα της ζωής του. Το έργο δέχεται επιδράσεις και αλλοιώσεις στην πορεία του χρόνου, οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα τη διαφοροποίηση της αρχικής μορφής του.

Ποιότητα του μνημείου

Η ιδιότητα αυτή ενός μνημείου έχει σε μεγάλο βαθμό υποκειμενικό χαρακτήρα και είναι συνάρτηση αισθητικών και πολιτιστικών παραγόντων, καθώς επίσης και της επικρατούσας ιδεολογίας στην κάθε χρονική περίοδο. Η ιδιότητα της ποιότητας διαφοροποιεί ένα πολιτιστικό αγαθό του παρελθόντος από τα άλλα σύγχρονα με αυτό έργα, τα οποία, ενδεχομένως, δεν τη διαθέτουν και μπορεί να θεωρηθούν κατώτερης αισθητικής αξίας.

Συμβολισμός του μνημείου

Ο συμβολισμός αναφέρεται στο πνευματικό περιεχόμενο ή στο ιδανικό που αντανακλά ένα μνημειακό έργο. Κάθε πολιτιστικό αγαθό για να θεωρηθεί μνημείο θα πρέπει να είναι φορέας και να εκφράζει ένα μήνυμα, μία ιδέα ή ένα ιδανικό από το παρελθόν, το οποίο περιέχεται σε αυτό και εκφράζεται με τη συγκεκριμένη μορφή.

1.2. Ταξινόμηση των πολιτιστικών αγαθών

Τα πολιτιστικά αγαθά αποτελούν μοναδικά τεκμήρια για το παρελθόν του ανθρώπου είτε αυτό αφορά το σύνολο των ανθρώπων είτε εθνικές ή άλλες ομάδες.

Η διατήρηση των διάφορων πολιτιστικών μαρτυριών που έρχονται από το παρελθόν αποτελεί αναγκαιότητα και γίνεται φανερό ότι ένα πολιτιστικό αγαθό του παρελθόντος, του οποίου η σημασία δεν έχει ακόμα συνειδητοποιηθεί, δε θα πρέπει να αξιολογηθεί ως κατώτερο σε σχέση με κάποιο άλλο αναφορικά με τη συμβολή του στη μελέτη της ιστορίας του ανθρώπου.

Τα πολιτιστικά αγαθά διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες :

Κινητά πολιτιστικά αγαθά
Ακίνητα πολιτιστικά αγαθά

Κινητά πολιτιστικά αγαθά

Κινητά πολιτιστικά αγαθά είναι εκείνα που από την αρχή φτιάχτηκαν έτσι, ώστε να μπορούν να μετακινούνται. Σ’ αυτή την κατηγορία υπάγονται οι πίνακες ζωγραφικής, οι φορητές εικόνες, τα γλυπτά, τα ευρήματα των αρχαιολογικών ανασκαφών, τα χειρόγραφα, τα σπάνια βιβλία κτλ.

Ακίνητα πολιτιστικά αγαθά

Ακίνητα πολιτιστικά αγαθά θεωρούνται όσα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με το έδαφος ή αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο κτιριακών κατασκευών. Στην κατηγορία αυτή υπάγονται οι αρχαιολογικοί χώροι, οι ιστορικές πόλεις, τα ταφικά μνημεία, τα σπήλαια, τα αρχιτεκτονικά μνημεία, τα επιτοίχια ψηφιδωτά, οι τόποι ιστορικής μνήμης, τα πολιτιστικά τοπία, τα σπάνια οικοσυστήματα, οι μοναδικοί γεωλογικοί σχηματισμοί κτλ.

Οι δύο αυτές κατηγορίες δεν είναι ο μοναδικός τρόπος διάκρισης των πολιτιστικών αγαθών. Ένα πολιτιστικό αγαθό, έχει διαφορετικό κριτήριο ταξινόμησης ως προς τα χαρακτηριστικά, τα οποία εάν ληφθούν υπόψη, σχηματίζεται μια ολοκληρωμένη εικόνα για το κάθε πολιτιστικό αγαθό.

Συγκεκριμένα, θα μπορούσαν να ταξινομηθούν με βάση τα ακόλουθα κριτήρια :

Ως προς το χρονικό ορίζοντα
Ως προς τη γεωγραφική θέση
Ως προς την οικουμενική ή μη σημασία
Ως προς το είδος της πολιτιστικής δημιουργίας

Ως προς το χρονικό ορίζοντα

Κάθε πολιτιστικό αγαθό ανάγεται στη χρονική περίοδο κατά την οποία δημιουργήθηκε, η οποία φέρει συνήθως μια χαρακτηριστική ονομασία. Για παράδειγμα, πολιτιστικά αγαθά τα οποία δημιουργήθηκαν την προϊστορική ή την κλασσική ή τη ρωμαϊκή ή τη γοτθική ή την αναγεννησιακή περίοδο.

Τα πολιτιστικά αγαθά της χώρας μας τα ταξινομούμε, αντίστοιχα, σε “προϊστορικά”, όπως για παράδειγμα τα κυκλαδικά, σε “κλασσικά”, σε “ελληνιστικά”, σε “ρωμαϊκά”, σε “πρωτοχριστιανικά”, σε “βυζαντινά”, σε “βενετσιάνικα”, σε “γενοβέζικα”, σε “μεταβυζαντινά”, σε “οθωμανικά”, σε “αγγλικά”, σε “ιταλικά” και σε “νεότερα”.

Στην ευρωπαϊκή πολιτιστική κληρονομιά, τα πολιτιστικά αγαθά συνήθως κατατάσσονται σε “ρωμαϊκά”, σε “γοτθικά”, σε “αναγεννησιακά”, σε “μπαρόκ”, σε “εκλεκτιστικά”, σε “αρ νουβό”, σε “αρ ντεκό”, σε “μοντέρνα” και “μετα-μοντέρνα”, τα οποία δημιουργήθηκαν από το Μεσαίωνα έως τις μέρες μας.

Ως προς τη γεωγραφική θέση

Αυτή η ταξινόμηση γίνεται με βάση τα γεωγραφικά κριτήρια, δηλαδή με βάση τον τόπο προέλευσής τους. Συγκεκριμένα, είναι τα μνημεία που χαρακτηρίζουν συνολικά την πολιτιστική δημιουργία των λαών των διάφορων ηπείρων. Αυτή διακρίνεται σε “ευρωπαϊκή”, “ασιατική”, “αφρικανική”, “αμερικανική”, “ωκεανική”, αλλά και σε αυτήν των περιφερειών των ηπείρων, όπως σε “σκανδιναβική”, σε “λατινοαμερικάνικη”, ή σε αυτήν που απλώνεται σε περισσότερες από μια ηπείρους εμφανίζοντας κοινά χαρακτηριστικά, όπως σε “αραβική”, σε “μεσογειακή” κτλ.

Στο πλαίσιο αυτής της ταξινόμησης υπάγεται η κατηγορία της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, δηλαδή αυτή που παράχθηκε στα όρια των διάφορων κρατών. Κατ’ επέκταση στην κατηγορία αυτή μπορεί να καταταχθεί και η θρησκευτική πολιτιστική κληρονομιά, η οποία συνήθως εμφανίζεται σε συγκεκριμένα γεωγραφικά όρια, όπως η “χριστιανική”, της οποίας η “ορθόδοξη” αποτελεί τμήμα της, η “ισλαμική”, η “εβραϊκή”, η “ινδουιστική” και η “βουδιστική” πολιτιστική κληρονομιά.

Ως προς την οικουμενική ή μη σημασία

Σ’ αυτήν την κατηγορία η ταξινόμηση γίνεται με βάση το κατά πόσο αυτά έχουν αξιολογηθεί και έχουν χαρακτηρισθεί από διεθνείς οργανισμούς, κυβερνητικούς ή μη, ως στοιχεία της παγκόσμιας κληρονομιάς.

Για παράδειγμα η UNESCO ταξινομεί τα κριτήρια που εφαρμόζονται για την εγγραφή ενός πολιτιστικού αγαθού στον Κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε δύο ομάδες.

Η πρώτη περιλαμβάνει έξι κριτήρια τα οποία σχετίζονται με το κατά πόσο είναι εξαιρετική η οικουμενική αξία του υποψηφίου για εγγραφή πολιτιστικού αγαθού.
Σύμφωνα με τη δεύτερη ομάδα κριτηρίων ένα πολιτιστικό αγαθό θα πρέπει να αντέχει στη δοκιμασία της αυθεντικότητας όσον αφορά το σχέδιο, το υλικό, την κατεργασία ή τον περιβάλλοντα χώρο και, στην περίπτωση πολιτιστικών τοπίων, τον ιδιαίτερο χαρακτήρα, ενώ ταυτόχρονα θα πρέπει να διαθέτει επαρκή νομική προστασία και διοικητικό μηχανισμό που να εξασφαλίζει θεσμικά τη συντήρηση του υποψήφιου πολιτιστικού αγαθού ή πολιτιστικού τοπίου.

Ως προς το είδος της πολιτιστικής δημιουργίας

Σύμφωνα με αυτήν τα πολιτιστικά αγαθά διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες, της τέχνης και της βιοτεχνικής παραγωγής.

Τα καλλιτεχνικά έργα που χρειάζονται προστασία και συντήρηση κατατάσσονται σε αρχιτεκτονικά, σε γλυπτά, σε ζωγραφικά, σε χαρακτικά, σε ψηφιδωτά, σε κεραμικά, σε φωτογραφικά και σε άλλα έργα εφαρμοσμένων ή μη τεχνών.

Τα βιοτεχνικά αντικείμενα μπορούν να διακριθούν σε ξυλουργικά, σε μεταλλουργικά, σε λίθινα, σε πήλινα, σε υφαντουργικά, σε δερμάτινα, σ ε3γυάλινα κτλ., καθώς επίσης σε διάφορα αντικείμενα καθημερινής χρήσης όπως σκεύη μαγειρικής, έπιπλα κτλ.

1.3. Η έννοια της συντήρησης

Συντήρηση είναι η διαδικασία αποκατάστασης ενός αντικειμένου που έχει φθαρεί και η διατήρησή του σε καλή κατάσταση. Η συντήρηση είναι άμεσα συνδεδεμένη με την αρχαιολογική ανασκαφή καθώς και την μελέτη των αρχαιολογικών ευρημάτων μετά την ανασκαφή. Η συντήρηση αρχαιολογικών ευρημάτων συνίσταται στην εξέταση, ανάλυση, διατήρηση, αποκατάσταση και προστασία των ευρημάτων.

Οι βασικές αρχές που διέπουν την συντήρηση είναι η αντιστρεψιμότητα των μεθόδων συντήρησης, ελάχιστη δυνατή επέμβαση και διατήρηση υπαρκτών στοιχείων, ικανών να δώσουν περαιτέρω πληροφορίες. Τα ανασκαφικά ευρήματα από το Ιερό του Ποσειδώνα, τα οποία φτάνουν στο εργαστήριο συντήρησης είναι κυρίως ανόργανα υλικά: μετάλλινα (χάλκινα, σιδηρούχα και μολύβδινα), κεραμικά, αντικείμενα από πέτρα και από γυαλί. Εργασίες συντήρησης διενεργούνται και επί του ανασκαφικού χώρου όταν υπάρχει ανάγκη (π.χ. στήριξη εύθραυστων τοιχωμάτων δεξαμενής).

Στο εργαστήριο κάθε εύρημα εξετάζεται προσεκτικά υπό μεγέθυνση, πριν αρχίσει η συντήρηση, έτσι ώστε να εκτιμηθεί η κατάσταση διατήρησής του μετά την ανασκαφή. Στην συνέχεια αποφασίζεται από τους αρχαιολόγους και τους συντηρητές η αναγκαιότητα και προτεραιότητα συντήρησης των ευρημάτων, ανάλογα με την κατάστασή τους και την σπουδαιότητα των πληροφοριών που διαθέτουν. Εάν ένα αντικείμενο χρήζει επιστημονικής ανάλυσης, η ανάλυση προηγείται της συντήρησης.

Για τα προς συντήρηση αντικείμενα η κατάσταση διατήρησής τους καταγράφεται λεπτομερώς και φωτογραφίζονται πριν από την συντήρησή τους.

Χάλκινο αγκίστρι πριν και μετά την συντήρηση.

Κατά την συντήρηση στοχεύουμε πάντα στην χρησιμοποίηση όσο το δυνατόν λιγότερων χημικών υλικών συντήρησης. Αυτό γιατί είναι αδύνατη η πλήρης απομάκρυνσή τους από το αντικείμενο και η ενδεχόμενη παραμονή τους θα μπορούσε να βλάψει στο μέλλον το αντικείμενο και ή να επηρεάσει μελλοντική ανάλυση. Η επιλογή της μεθόδου συντήρησης που θα χρησιμοποιηθεί δεν εξαρτάται μόνο από την κατάσταση και την φύση του αντικειμένου αλλά και από το αν θα εκτεθεί ή όχι. Η συντήρηση ευρημάτων προς έκθεση στοχεύει στην σταθεροποίησή τους αλλά και στην αισθητική τους αποκατάσταση (π.χ. ένα ελλειπές αγγείο που πρόκειται μόνο να μελετηθεί δεν χρειάζεται συμπλήρωση, αντίθετα εάν πρόκειται να εκτεθεί θα χρειαστεί ενδεχομένως συμπλήρωση και επιχρωματισμό της συμπλήρωσης).

Ο καθαρισμός επιχειρείται στην αρχή πάντα με μηχανικά μέσα και μόνο όταν αυτό δεν επαρκεί (εφ' όσον είναι απαραίτητο) έπεται χημικός καθαρισμός. Στα μέταλλα ο χημικός καθαρισμός διενεργείται πάντα υπό την μεγέθυνση μικροσκοπίου. Η απομάκρυνση χωμάτινων επικαθίσεων και καθαρισμός κεραμικών, αρχιτεκτονικών μελών από τερρακόττα, γυάλινων και αντικειμένων πέτρας γίνεται με πλύση τους σε λουτρά απιονισμένου νερού. Ακολουθεί αφαλάτωση. Η απομάκρυνση πυκνής επιφανειακής κρούστας αλάτων επιχειρείται αρχικά μηχανικά και, όταν αυτό δεν είναι εφικτό, χημικά.

1.4. Βασικές διαδικασίες της συντήρησης

Σκοπός της συντήρησης είναι η διατήρηση των υλικών καταλοίπων, η επιβράδυνση

των διαδικασιών φθοράς και σε ορισμένες περιπτώσεις η αποκατάσταση της μορφής των αντικειμένων, ώστε αυτά να είναι δυνατόν να γίνουν κατανοητά από το κοινό. Αυτό επιτυγχάνεται με «τα μέτρα που λαμβάνονται για την επιβράδυνση ή πρόληψη της φθοράς και της καταστροφής των πολιτισμικών αγαθών με τον έλεγχο του περιβάλλοντος και την επέμβαση (θεραπεία) στη δομή τους, έχοντας ως σκοπό να διατηρηθούν, όσο είναι δυνατόν, σε μια αμετάβλητη κατάσταση. Ως αποκατάσταση ορίζονται τα μέτρα που χρειάζεται να ληφθούν, ώστε να γίνει ένα αντικείμενο που έχει υποστεί φθορά ή βλάβη κατανοητό με την ελάχιστη δυνατή θυσία της αισθητικής και της ιστορικής ακεραιότητάς του.

Οι βασικές διαδικασίες της συντήρησης σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς είναι η τεχνική εξέταση, η συντήρηση και η αποκατάσταση αντικειμένων της πολιτισμικής και της φυσικής κληρονομιάς.

Σύμφωνα με την σύγχρονη πρακτική της συντήρησης και αναλύοντας τα στάδια εργασίας του συντηρητή μπορούμε να διακρίνουμε τις παρακάτω διαδικασίες:

α) την καταγραφή των στοιχείων της ταυτότητας του αντικειμένου και των βασικών διαχειριστικών πληροφοριών που το συνοδεύουν,

β) τη διαδικασία εξέτασης του αντικειμένου, που προσδιορίζει τη σπουδαιότητα ενός αντικειμένου, τη δομή και τα υλικά του, το είδος και την έκταση των φθορών και των αλλοιώσεων,

γ) το στάδιο της διάγνωσης, όπου συνδυάζονται όλες οι παραπάνω γνώσεις για την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης και την ερμηνεία αποτελεσμάτων, φαινομένων

και τεκμηρίων,

δ) την οργάνωση μεθοδολογίας και στρατηγικής αντιμετώπισης με μεθόδους της επεμβατικής συντήρησης, μεθόδους αποκατάστασης και μεθόδους προληπτικής συντήρησης. Τη συντήρηση που περιλαμβάνει την εφαρμογή μεθόδων αποκατάστασης, προληπτικής ή και επεμβατικής συντήρησης.

Συνοπτικά οι διαδικασίες συντήρησης είναι:

Ταυτοποίηση - Καταγραφή βασικών στοιχείων ταυτότητας
Εξέταση

Διεξαγωγή διαγνωστικών εξετάσεων και αναλύσεων
Διερεύνηση αρχείων, αναφορών, βιβλιογραφίας
Διερεύνηση περιβαλλοντικών παραγόντων
Δοκιμές υλικών και μεθόδων

Διάγνωση

Εκτίμηση κατάστασης διατήρησης

Ανάπτυξη μεθοδολογίας συντήρησης
Συντήρηση

Επεμβάσεις συντήρησης
Επεμβάσεις αποκατάστασης
Ενέργειες προληπτικής συντήρησης

Άλλες διαδικασίες διαχείρισης αντικειμένων πολιτισμικής κληρονομιάς στις οποίες εμπλέκονται και διαδικασίες συντήρησης είναι η ανασκαφή, μεταφορά, συσκευασία, δανεισμός, έκθεση, αγορά-πώληση.

1.5. Προληπτική συντήρηση

Η προληπτική συντήρηση είναι μια σειρά ενεργειών που αποσκοπούν στη δημιουργία κατάλληλων προϋποθέσεων έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η μείωση της ταχύτητας της φθοράς των πολιτιστικών αγαθών, καθώς και η διαφύλαξη και διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η διάβρωση επηρεάζει τα διάφορα υλικά ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο βρίσκονται. Τα χαρακτηριστικά και οι ιδιότητες κάθε υλικού καθορίζουν την ταχύτητα μεταβολής του, ανάλογα με τις συνθήκες παραμονής του.

Οι παράμετροι που οδηγούν στη διάβρωση είναι :

Φυσικά φαινόμενα – πυρκαγιά :

Για τα ιστορικά μνημεία , συνιστάται αντισεισμική προστασία και τοποθέτηση αντικεραυνικού συστήματος, τα οποία εμποδίζουν την καταστροφή τους, σε τυχόν μελλοντικούς κινδύνους.
Για έργα τέχνης που βρίσκονται σε αποθηκευτικούς χώρους, συνιστάται κατάλληλος τρόπος τοποθέτησης και στήριξης των πολιτιστικών αγαθών. Θα πρέπει να απαγορεύεται η χρήση εύφλεκτων υλικών πλησίον των αντικειμένων, ενώ είναι απαραίτητο οι αποθηκευτικοί αυτοί χώροι να είναι εφοδιασμένοι με σύστημα πυρανίχνευσης και αντιμετώπισης ενδεχόμενης φωτιάς.

Ανθρώπινος παράγοντας :

Η τοποθέτηση κατάλληλων περιφράξεων για την αποφυγή κλοπών και βανδαλισμών. Σε αποθηκευτικούς χώρους έργων τέχνης είναι απαραίτητη η τοποθέτηση αντικλεπτικών συστημάτων. Πολύ σημαντική, για την καλή διατήρηση των έργων, είναι η διαμόρφωση του χώρου μέσα στον οποίο βρίσκονται, έτσι ώστε να μην ταράζεται η αισθητική και ταυτόχρονα να μην περιορίζεται ο αριθμός των επισκεπτών

Περιβαλλοντικός παράγοντας :

Για τα ιστορικά μνημεία συνιστάται η εγκατάσταση στεγάστρων ή εναλλακτικά γίνεται τοποθέτηση προστατευτικών υλικών πάνω στο ίδιο το μνημείο. Επίσης σύμφωνα με την προληπτική συντήρηση, σε περιοχές οι οποίες έχουν αυξημένη ατμοσφαιρική ρύπανση, μπορεί να πραγματοποιηθεί η μείωση της έντονης κυκλοφοριακής κίνησης.
Για τους αποθηκευτικούς χώρους στους οποίους φιλοξενούνται έργα τέχνης συνιστάται, η τοποθέτηση κλιματιστικών μονάδων στο εσωτερικό και η μόνωση της τοιχοδομής του κτιρίου, όσο αφορά τη σχετική υγρασία και τη θερμοκρασία.

Επιλογή κατάλληλων φωτιστικών πηγών και τοποθέτηση φίλτρων αποκοπής της υπέρυθρης και της υπεριώδης ακτινοβολίας, γίνεται για την προστασία από την ακτινοβολία του τεχνητού φωτισμού.

Για προστασία από την ακτινοβολία του φυσικού φωτισμού γίνεται, επίσης, τοποθέτηση φίλτρων αποκοπής της υπέρυθρης και της υπεριώδης ακτινοβολίας στα σημεία από τα οποία εισέρχεται, καθώς επίσης και τοποθέτηση συστημάτων ελέγχου, τα οποία εξασφαλίζουν το επιθυμητό επίπεδο έντασής της.

Όσο αφορά την προστασία των έργων τέχνης από τους ατμοσφαιρικούς ρύπους, γίνεται εγκατάσταση μηχανολογικού εξοπλισμού καθαρισμού του αέρα με κατάλληλα φίλτρα.

1.6. Συστηματική συντήρηση

Οι επεμβάσεις που γίνονται στα πολιτιστικά αγαθά θα πρέπει να είναι οι απολύτως αναγκαίες, έτσι ώστε να μη θίγεται η αυθεντικότητά τους. Για αποτελεσματική επέμβαση και αποφυγή μελλοντικών διαβρώσεων, απαιτείται ακριβής διάγνωση των φθορών και των αιτιών που τις προκάλεσαν.

Η επιλογή των επεμβάσεων που θα επιχειρηθούν, θα προκύψει μετά τη συγκέντρωση όλων των πληροφοριών, έχοντας ως βασική αρχή την προστασία και τη διατήρηση των αξιών που φέρει το πολιτιστικό αγαθό. Η έρευνα που γίνεται για κάθε πολιτιστικό αγαθό, που πρόκειται να συντηρηθεί ή να αποκατασταθεί, θα πρέπει να γίνεται συστηματικά και να πραγματοποιείται σε δύο φάσεις, ανεξάρτητα από τις ιδιαιτερότητες που εμφανίζει ξεχωριστά κάθε πολιτιστικό αγαθό.

Οι δύο φάσεις που πραγματοποιούνται είναι :

Η προκαταρκτική εξέταση
Η πρόταση επέμβασης

Προκαταρκτική εξέταση του πολιτιστικού αγαθού

Κατά την προκαταρκτική εξέταση διευκρινίζονται και μελετώνται τα στάδια που αφορούν :

Τα στοιχεία του πολιτιστικού αγαθού, στο οποίο γίνεται αναφορά στην ονομασία του, στην περιγραφή του θέματος, στην τοποθεσία που βρέθηκε και στην χρονολογία κατασκευής του. Επίσης πραγματοποιείται η φωτογραφική, η σχεδιαστική και η χαρτογραφική αποτύπωσή του.
Η τεχνολογία του πολιτιστικού αγαθού, στο οποίο μελετώνται το υλικό κατασκευής του, η τεχνική της κατασκευής του και η αντοχή του.
Τα κλιματολογικά δεδομένα, στο οποίο γίνεται αναφορά περιβαλλοντικές συνθήκες έκθεσης, παραμονής και αποθήκευσης του πολιτιστικού αγαθού
Η παρούσα κατάσταση του, στο οποίο καταγράφονται οι φθορές και οι στατικές ανεπάρκειες του πολιτιστικού αγαθού.
Το είδος της διάβρωσης, στο οποίο εκτελούνται φυσικοχημικές εργαστηριακές αναλύσεις και τεχνολογική εξέταση των κλιματολογικών δεδομένων που αποσκοπούν στην εξακρίβωση των αιτιών, του είδους και του βαθμού διάβρωσής του.

Πρόταση επέμβασης στο πολιτιστικό αγαθό

Η σύνταξη της πρότασης επέμβασης περιλαμβάνει :

Τον προσδιορισμό της μεθόδου, των υλικών και του τρόπου συντήρησης. Η επέμβαση θα πρέπει να πραγματοποιείται προσεκτικά και αποτελεσματικά από ειδικευμένο προσωπικό, ενώ τα υλικά που θα χρησιμοποιηθούν θα πρέπει να είναι συμβατά με το υλικό κατασκευής και ελεγμένα, για την αποφυγή άμεσων ή έμμεσων φθορών.
Την αισθητική αποκατάσταση των πολιτιστικών αγαθών. Στο στάδιο αυτό, σύμφωνα με τους κανόνες δεοντολογίας της συντήρησης, προσδιορίζεται η αισθητική κατάσταση του πολιτιστικού αγαθού.
Τη λήψη προστατευτικών μέτρων. Στο στάδιο αυτό αποφασίζεται η λήψη διάφορων μέτρων, όπως η χρήση στεγάστρων, η μεταφορά σε μουσειακό χώρο, η απαγόρευση κυκλοφορίας, έτσι ώστε να ελαχιστοποιηθεί η φθορά που μπορεί να προκληθεί από τον άνθρωπο ή από το περιβάλλον.

2. ΜΝΗΜΕΙΑ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΥΠΟΣΤΕΙ ΦΘΟΡΑ

2.1. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

2.1.1. Παρθενώνας

Περιγραφή του μνημείου

Μετά την απόφαση του 448 π.Χ. για ανοικοδόμηση των ιερών που είχαν καταστραφεί από τους Πέρσες, ο Παρθενών ήταν το πρώτο κτίριο που οι Αθηναίοι αφιέρωσαν στη θεά Αθηνά, προστάτιδα της πόλης. Πρόκειται για ναό δωρικού ρυθμού, περίπτερο, με οκτώ κίονες στις στενές πλευρές του και δεκαεπτά στις μακρές, εξάστυλες προστάσεις και πολλά ιωνικά στοιχεία. Ο ναός, που οικοδομήθηκε στη θέση ενός παλαιότερου ναού, του προ-Παρθενώνα (490-480 π.Χ.), δέσποζε στο βράχο, χάρη στις διαστάσεις του, την τελειότητα της κατασκευής και τον πλούτο του γλυπτού διακόσμου. Αποδίδεται στους αρχιτέκτονες Ικτίνο και Καλλικράτη, ενώ τη γενική επιστασία του έργου και την ευθύνη για την κατασκευή των γλυπτών είχε ο γλύπτης Φειδίας. Η κατασκευή του ναού διήρκεσε από το 447 έως το 438 π.Χ., ενώ τα γλυπτά των αετωμάτων ολοκληρώθηκαν λίγα μόλις χρόνια αργότερα, το 432 π.Χ.

Σε κάτοψη ο κυρίως ναός χωριζόταν σε τρία τμήματα: τον πρόναο, τον σηκό και τον οπισθόναο. Ο σηκός χωριζόταν με εγκάρσιο τοίχο σε δύο άνισους χώρους, έναν μεγαλύτερο στα ανατολικά κι έναν μικρότερο στα δυτικά, τον οπισθόδομο. Στον ανατολικό χώρο, εμπρός από διώροφη δωρική κιονοστοιχία σχήματος Π, στεκόταν το χρυσελεφάντινο λατρευτικό άγαλμα της Αθηνάς, έργο του Φειδία. Η θεά παριστανόταν με την πολεμική της υπόσταση, όρθια, ένοπλη, να κρατά Νίκη στο δεξί της χέρι, και να ακουμπά το αριστερό στην ασπίδα της. Ο οπισθόδομος στα δυτικά, προσπελάσιμος από τον οπισθόναο, είχε τέσσερεις ιωνικούς κίονες που στήριζαν την οροφή. Στο χώρο αυτό φυλασσόταν, από το 433 π.Χ., το δημόσιο ταμείο της πόλης.

Στον Παρθενώνα ένα πλήρως ανεπτυγμένο σύστημα «εκλεπτύνσεων» χρησιμοποιήθηκε προκειμένου να μειώσει το «βάρος» του δωρικού ρυθμού και να προσδώσει στο κτίσμα χάρη και αρμονία: η καμπύλωση της κρηπίδας, του στυλοβάτη και του θριγκού, η μείωση και η ένταση των κιόνων, η συστολή των ακραίων μετακιονίων και η σμίκρυνση των μετοπών από το κέντρο προς τις άκρες.

Αναπόσπαστο τμήμα του ναού αποτελεί ο γλυπτός του διάκοσμος, φιλοτεχνημένος με μοναδική ευαισθησία και καλλιτεχνική αρτιότητα από έναν κύκλο γλυπτών με επικεφαλής το Φειδία. Στα αετώματα εικονίζονται δύο βασικά επεισόδια από τη ζωή της θεάς Αθηνάς: η γέννησή της, στο ανατολικό αέτωμα και η διαμάχη της με το θεό Ποσειδώνα, στο δυτικό. Οι σκηνές που εικονίζονται στις μετόπες εμπνέονται από μυθικούς αγώνες: στην ανατολική πλευρά παριστάνεται η Γιγαντομαχία, στη δυτική η Αμαζονομαχία, στη νότια η Κενταυρομαχία, ενώ στη βόρεια πλευρά αποδίδονται στιγμιότυπα από την ΄Αλωση της Τροίας. Μοναδικό, για δωρικό ναό, διακοσμητικό στοιχείο αποτελεί η ιωνική ζωφόρος, που περιέτρεχε το σηκό εξωτερικά και τις δύο εσωτερικές προστάσεις. Στη ζωφόρο παριστανόταν ένα θέμα από τη ζωή της Αθήνας, η μεγάλη γιορτή της πόλης, τα Παναθήναια. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίαζαν και τα ακρωτήρια του ναού, από τα οποία τα πλαϊνά παρίσταναν Νίκες, ενώ το κεντρικό ήταν φυτόμορφο.

Το κτίριο παρέμεινε άθικτο, στην τελειότητά του, για αιώνες. Κατά τα υστερορωμαϊκά χρόνια υπέστη σοβαρότατες ζημίες από πυρκαγιά. Επισκευάσθηκε τον 4ο αι. μ.Χ., πιθανόν κατά την περίοδο αυτοκρατορίας του Ιουλιανού. Λίγο αργότερα, ο ναός υπέστη μετασκευές προκειμένου να λειτουργήσει ως χριστιανική εκκλησία. Στη μέση βυζαντινή περίοδο ανάγεται ένας σημαντικός αριθμός χαραγμάτων στους κίονες του Παρθενώνα και αρκετές τοιχογραφίες. Το 1205 ο ναός αφιερώθηκε στην Παναγία. Στην περίοδο της Λατινοκρατίας αποδίδεται και το κλιμακοστάσιο που οικοδομήθηκε στο νότιο άκρο του οπισθονάου. Λίγες δεκαετίες μετά την κατάληψη των Αθηνών από τους Τούρκους το 1460, ο Παρθενώνας μετατράπηκε σε τζαμί και το κλιμακοστάσιο σε μιναρέ. Η μεγαλύτερη καταστροφή στην ιστορία του μνημείου προκλήθηκε το 1687, όταν βομβαρδίστηκε κατά την πολιορκία της Ακρόπολης από τους Ενετούς. Η ανατίναξη της πυρίτιδας, που είχαν αποθηκεύσει οι Τούρκοι στο εσωτερικό του μνημείου, προκάλεσε κατάρρευση εκτενών τμημάτων του ναού και μετέτρεψε το κτίριο σε ερείπιο. Η εικόνα της καταστροφής ολοκληρώθηκε στις αρχές του 19ου αι., με τη συστηματική απομάκρυνση των γλυπτών του ναού από το λόρδο Έλγιν. Από τον Παρθενώνα αποξηλώθηκαν βίαια 18 εναέτια γλυπτά, 15 μετόπες και 56 λίθοι της ιωνικής ζωφόρου.

Το 1833, με την ίδρυση ανεξάρτητου Ελληνικού κράτους, ο Παρθενώνας αποκτά το χαρακτήρα εθνικού συμβόλου. Την εποχή αυτή ξεκινούν οι πρώτες προσπάθειες εξυγίανσής του και απομάκρυνσης των προσθηκών των μεσαιωνικών και νεώτερων χρόνων. Σημαντικό σταθμό στη νεότερη ιστορία του μνημείου αποτελούν οι αναστηλώσεις από τον Ν. Μπαλάνο κατά τα έτη 1896-1902 και 1923-1933, που προσέδωσαν στο μνημείο τη σημερινή του μορφή.

Η βορειοδυτική άποψη του Παρθενώνα.

Το ιστορικό των επεμβάσεων

Μεταξύ των ετών 1984 και 1991 πραγματοποιήθηκε η αποκατάσταση της ανατολικής πλευράς του μνημείου, η οποία είχε υποστεί σοβαρότατες βλάβες από τον σεισμό του 1981. Κατά την επέμβαση, διαπιστώθηκε αθέατος κατακερματισμός των μελών, που οδήγησε σε επέκταση των εργασιών, ώστε να περιλάβουν το σύνολο του αετώματος, με τα οριζόντια γείσα, τη δωρική ζωφόρο, το κιονόκρανο και τον ανώτατο σφόνδυλο του 7ου από βορρά κίονα και ανάταξη του νοτιοανατολικού κίονα με μικρή δεξιόστροφη περιστροφή, χωρίς αποσυναρμολόγηση. Επίσης, η επέμβαση επεκτάθηκε στις πρώτες μετόπες της βόρειας πλευράς και στα υπερκείμενα γείσα.

Την αποσυναρμολόγηση των αρχιτεκτονικών μελών, ακολούθησε η δομική τους αποκατάσταση και η ανατοποθέτησή τους στις αρχικές τους θέσεις. Αναγκαία κρίθηκε η αντικατάσταση των μετοπών με αντίγραφα από τεχνητό λίθο.

Τον Φεβρουάριο του 1992 ξεκίνησαν οι εργασίες αποκατάστασης του 5ου από ανατολικά κίονα του νοτίου πτερού. Ο κίονας είχε πληγεί κατά την έκρηξη του 1687, με αποτέλεσμα να εμφανίζει μετατόπιση και κλίση προς το νότο. Καθώς το πρόβλημα εντοπιζόταν στον πρώτο σπόνδυλο, κρίθηκε απαραίτητη η μεταφορά του κίονα από το δεύτερο σπόνδυλο κι άνω, ώστε η ακολουθία των ενδιάμεσων σπονδύλων να παραμείνει αδιατάρακτη. Η επέμβαση πραγματοποιήθηκε με τη χρήση αυτοσχέδιου μηχανισμού περίσφιξης και μεταφοράς. Ο κίονας μεταφέρθηκε ολόσωμος και αποτέθηκε προσωρινά, έως την αποκατάσταση του πρώτου σπονδύλου, σε βάση από οπλισμένο σκυρόδεμα στο εσωτερικό του ναού. Η επέμβαση ολοκληρώθηκε τον Ιούλιο του 1993.

Κατά το διάστημα μεταξύ των ετών 1995 και 2004 πραγματοποιήθηκε η αποκατάσταση του προνάου του Παρθενώνος. Εργασίες δομικής αποκατάστασης εφαρμόστηκαν στα μέλη του δεύτερου, τρίτου, τέταρτου και πέμπτου από βορρά κίονα καθώς και στα σωζόμενα επιστύλια του 4ου και 5ου μετακιονίου διαστήματος.

Ο έκτος από βορρά κίονας αποσυναρμολογήθηκε έως τη στάθμη του δευτέρου σπονδύλου και ανασυναρμολογήθηκε πλήρως μετά τη δομική αποκατάσταση των μελών του. Όλα τα συμπληρώματα δέχθηκαν επίχρισμα τεχνητής πάτινας, ώστε να μειωθεί η έντονη χρωματική αντίθεση αρχαίου και νέου μαρμάρου. Η νέα πρόταση για την κατάξεση των ραβδώσεων των νέων συμπληρωμάτων των κιόνων εγκρίθηκε από το ΚΑΣ τον Ιούλιο 2009. Η ανασυναρμολόγηση του νότιου επιστυλίου ανάμεσα στην πρόσταση και στον νότιο τοίχο, θα υλοποιηθεί με το πρόγραμμα των μακρών τοίχων του σηκού και την αποκατάσταση σε ύψος της νοτιοανατολικής παραστάδας.

2.1.2. Προπύλαια

Περιγραφή του μνημείου

Κτισμένα στο δυτικό άκρο του βράχου της Ακρόπολης τα Προπύλαια αποτελούν το μνημειώδες κτήριο εισόδου προς το ιερό της Αθηνάς. Η ανέγερσή τους εντάσσεται στο περίκλειο οικοδομικό πρόγραμμα και χρονολογείται στο διάστημα μεταξύ των ετών 437 και 432 π.Χ. Οι οικοδομικές εργασίες διακόπηκαν με την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου, με αποτέλεσμα το αρχικό σχέδιο να περισταλεί και η κατασκευή να παραμείνει ημιτελής.

Το κτήριο κατέλαβε τη θέση του παλαιότερου προπυλαίου που είχε την ίδια λειτουργία, αλλά απλούστερο σχέδιο και διαφορετικό προσανατολισμό.

Ως αρχιτέκτονας του έργου παραδίδεται ο Μνησικλής, ο οποίος εφαρμόζει ευφυείς και νεωτεριστικές λύσεις σε προβλήματα που σχετίζονται με τη διαμόρφωση του εδάφους και τη λειτουργία του χώρου.

Στη μορφή που μας είναι γνωστή, τα Προπύλαια αποτελούνται από ένα κεντρικό οικοδόμημα που πλαισιώνεται από δύο πτέρυγες, στη βορειοδυτική και στη νοτιοδυτική γωνία του, αντίστοιχα. Ένας εγκάρσιος τοίχος με πέντε ανοίγματα διαιρεί το κεντρικό κτήριο σε δύο μέρη, ανατολικό και δυτικό, τα οποία έχουν όμοιες εξάστυλες δωρικές αετωματικές προσόψεις. Το δυτικό τμήμα που έχει μεγαλύτερο βάθος από το ανατολικό, διαιρείται εσωτερικά με τρία ζεύγη ιωνικών κιόνων σε τρία κλίτη. Οι μαρμάρινες οροφές του κεντρικού κτηρίου αποτελούνται από δοκούς και φατνωματικές πλάκες με γραπτό διάκοσμο. Η βόρεια πτέρυγα συνίσταται σε μια ορθογώνια αίθουσα και ένα προστώο με τρεις δωρικούς κίονες «εν παραστάσι». Πιθανόν, λειτουργούσε ως χώρος εστίασης των πιστών.

Σήμερα, είναι ευρύτερα γνωστή με το συμβατικό όρο «Πινακοθήκη», που απορρέει από την περιγραφή του Παυσανία, ο οποίος αναφέρει ότι τον 2ο αι. μ.Χ. η αίθουσα ήταν κοσμημένη με ζωγραφιές. Κατ’ αντιστοιχίαν προς τη βόρεια πτέρυγα, η πρόσοψη της νότιας πτέρυγας διαμορφώνεται σε στοά με τρεις δωρικούς κίονες «εν παραστάσι». Σε αντίθεση προς τη στοά της βόρειας πτέρυγας, ωστόσο, η νότια στοά δεν οδηγεί σε κάποιο δωμάτιο, καθώς το αρχικό σχέδιο έχει περισταλεί, πιθανόν προκειμένου να διασφαλισθούν τα όρια του τεμένους της Αθηνάς Νίκης. Δύο ακόμη συμμετρικές πτέρυγες, που αρχικά προβλέπονταν προς νότο και βορρά των πλευρικών τοίχων του κεντρικού κτηρίου, δεν οικοδομήθηκαν ποτέ.

Κατά την παλαιοχριστιανική περίοδο, τον 6ο μ.Χ. αι., η νότια πτέρυγα των Προπυλαίων μετατράπηκε σε μονόχωρη χριστιανική βασιλική. Το Μεσαίωνα, Φράγκοι και Φλωρεντίνοι ηγεμόνες εγκαταστάθηκαν στα Προπύλαια, τα οποία επιδέχθηκαν τις απαραίτητες μετατροπές και προσθήκες, προκειμένου να λειτουργήσουν ως ανάκτορο. Το 1645 πτώση κεραυνού προκάλεσε ανατίναξη της πυρίτιδας που ήταν αποθηκευμένη στο κτίριο και εκτεταμένες ζημίες στο οικοδόμημα. Στις αρχές του 19ου αι. τα συνεργεία του λόρδου Έλγιν αποστέρησαν το μνημείο από ένα δωρικό κιονόκρανο της ανατολικής στοάς, ένα τμήμα σφονδύλου ιωνικού κίονα και ένα λίθο θράνου του νοτίου τοίχου του κεντρικού κτηρίου.

Στο διάστημα μεταξύ των ετών 1836-1838, στο πλαίσιο εκκαθαριστικών επεμβάσεων, πραγματοποιήθηκε η κατεδάφιση του μεγαλύτερου μέρους των καταλοίπων του μεσαιωνικού ανακτόρου, ενώ το 1875 κατεδαφίστηκε ο φράγκικος πύργος, που είχε οικοδομηθεί επάνω στη νότια πτέρυγα.

Η νοτιοανατολική άποψη των Προπυλαίων.

Το ιστορικό των επεμβάσεων

Οι φθορές στο μνημείο εξαιτίας των μεθόδων που χρησιμοποιήθηκαν κατά την αναστήλωση και της επίδρασης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης κατέστησαν αναγκαία μια ολοκληρωμένη επέμβαση συντήρησης.

Κατά τα έτη 1981-1982 επιχειρήθηκε η συντήρηση του 2ου από νότο επιστυλίου του θριγκού της ανατολικής στοάς των Προπυλαίων. Η επέμβαση αποκατέστησε τις βλάβες που είχαν προκληθεί από την οξείδωση των σιδηρών στοιχείων στο επιστύλιο αυτό και σε γειτονικά μέλη, που είχαν χρησιμοποιηθεί κατά την αναστήλωση.

Το 1990 ξεκίνησε η καθαίρεση των αναστηλωμένων φατνωματικών οροφών του κεντρικού κτηρίου των Προπυλαίων, διαδικασία που ολοκληρώθηκε δύο χρόνια αργότερα, το 1992. Παράλληλα, ξεκίνησε η μελέτη για την ταύτιση των θραυσμάτων των φατνωματικών πλακών και των δοκών της οροφής. Αποτέλεσμα της διαδικασίας αυτής, που ολοκληρώθηκε το 1996, ήταν η ανεύρεση μεγάλου αριθμού θραυσμάτων φατνωματικών πλακών και δοκών, οργανωμένων σε ομάδες συνανηκόντων. Το υλικό αυτό επρόκειτο να αξιοποιηθεί κατά τη νέα αναστήλωση.

Καθαιρέθηκαν συνολικά 38 λιθόπλινοι του νοτίου τοίχου, καθώς και οι δύο λίθοι επιστυλίου που συνέδεαν τον νότιο τοίχο με το νοτιοανατολικό δωρικό κίονα του μνημείου. Μετά την αποκατάστασή τους τα αρχιτεκτονικά μέλη ανατοποθετήθηκαν στις αρχικές τους θέσεις. Το έργο - πλην της ανατοποθέτησης των δύο επιστυλίων - ολοκληρώθηκε το 2001. Την ίδια χρονιά ξεκίνησε η στερέωση και συντήρηση του κεντρικού υπερθύρου των Προπυλαίων, η οποία πραγματοποιήθηκε χωρίς το μέλος να καταβιβασθεί από το μνημείο και ολοκληρώθηκε το 2005.

Από το 2002 έως το 2009 εφαρμόσθηκε το πρόγραμμα αποκατάστασης της ανωδομής του κεντρικού κτηρίου των Προπυλαίων. Η μελέτη περιέγραφε αναλυτικά την υφιστάμενη κατάσταση των αρχιτεκτονικών μελών του μνημείου, εντόπιζε τις πάσχουσες περιοχές και πρότεινε τον βέλτιστο τρόπο επέμβασης στο μνημείο. Τον Ιανουάριο του 2002 άρχισε η βαθμιαία καθαίρεση αρχιτεκτονικών μελών του μνημείου από την ανατολική πρόσταση και συνεχίσθηκε στο βόρειο τοίχο και το θυραίο τοίχο των Προπυλαίων.

Κατά τη διάρκεια της προγραμματισμένης αποξήλωσης αποκαλύφθηκαν αρχιτεκτονικά μέλη που απεδείκνυαν ότι η επέμβαση είχε προχωρήσει στην αποξήλωση και την ανατοποθέτηση επί πλέον αρχιτεκτονικών μελών, χωρίς η επέμβαση αυτή να έχει δηλωθεί στα αρχεία ή επί του μνημείου. Έτσι ανέκυψαν δύο εμβόλιμα προγράμματα: το πρόγραμμα αποκατάστασης του βορείου τοίχου και το πρόγραμμα αποκατάστασης της ανατολικής κιονοστοιχίας του κεντρικού κτηρίου των Προπυλαίων, στο πλαίσιο των οποίων αποξηλώθηκαν συνολικά 55 αρχιτεκτονικά μέλη από το βόρειο τοίχο και 35 αρχιτεκτονικά μέλη από την ανατολική στοά των Προπυλαίων. Οι εργασίες αποσυναρμολόγησης ολοκληρώθηκαν το Μάιο του 2003.

Παράλληλα, προχώρησαν οι εργασίες δομικής αποκατάστασης και συντήρησης των αρχιτεκτονικών μελών που καταβιβάζονταν από το μνημείο. Τα αρχιτεκτονικά μέλη αποσυναρμολογήθηκαν στα επιμέρους θραύσματα και, μετά τη συγκόλληση των συνανηκόντων θραυσμάτων με αφανείς ράβδους τιτανίου, συμπληρώθηκαν με νέο μάρμαρο – όπου αυτό προβλεπόταν από τη μελέτη – προκειμένου να αποκατασταθεί η δομική τους αυτοτέλεια. Μετά την αποκατάστασή τους και τη συντήρηση των επιφανειών που ήταν αθέατες μετά την ολοκλήρωση της επέμβασης, τα μέλη ανατοποθετήθηκαν στις αρχικές τους θέσεις.

Το πρόγραμμα αποκατάστασης της ανωδομής των Προπυλαίων ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 2009. Κατά τις επιμέρους επεμβάσεις αποξηλώθηκαν συνολικά 293 αρχιτεκτονικά μέλη από το μνημείο. Αναλυτικά, καθαιρέθηκαν 63 αρχιτεκτονικά μέλη των φατνωματικών οροφών (περίοδος 1990-1993), 38 αρχιτεκτονικά μέλη του νοτίου τοίχου του κεντρικού κτηρίου (1997) και 192 αρχιτεκτονικά μέλη από την ανωδομή του κεντρικού κτηρίου (2002-2003). Οι ταυτίσεις του κατακείμενου υλικού ανέβασαν τον αριθμό των αρχιτεκτονικών μελών που ανατοποθετήθηκαν στο μνημείο σε 373. Η επέμβαση αποκατέστησε τις οροφές της ανατολικής στοάς και της δυτικής αίθουσας στη βορειοανατολική γωνία του μνημείου.

Η επέμβαση της Ε.Σ.Μ.Α. επέλυσε οριστικά τα στατικά προβλήματα που είχαν προκληθεί από παλαιότερες καταστροφές και αστοχίες προηγούμενων επεμβάσεων και αύξησε σημαντικά την αναγνωσιμότητα του μνημείου, καθιστώντας το περισσότερο κατανοητό στους διερχόμενους επισκέπτες.

2.1.3. Κνωσός

Περιγραφή του μνημείου

Ο αρχαιολογικός χώρος της Κνωσού βρίσκεται σε απόσταση 5 χλμ. νοτιοανατολικά της πόλης του Ηρακλείου της Κρήτης. Η Κνωσός υπήρξε το κέντρο ενός από τους μεγαλύτερους πολιτισμούς του κόσμου κατά την προϊστορική περίοδο, του μινωικού.

Το πρώτο ανάκτορο της Κνωσού κτίστηκε γύρω από το 2000 π.Χ. και καταστράφηκε γύρω στο 1700 π.Χ., πιθανόν από σεισμό, αλλά ξανακτίστηκε. Η Κνωσός ανέπτυξε τεράστια οικονομική δραστηριότητα, που κάλυψε τους τομείς της ναυτιλίας, του εμπορίου, της βιοτεχνίας, της γεωργίας και της κτηνοτροφίας. Το 1500 π.Χ. οι σεισμοί που προκλήθηκαν από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας εικάζεται ότι κατέστρεψαν τα ανάκτορα και τις πόλεις της περιοχής.

Μερική άποψη του ανακτόρου της Κνωσού.

Κιονοστοιχία από το μεγάλο κλιμακοστάσιο του ανακτόρου της Κνωσού.

Η τοιχογραφία των «Ταυροκαθάψιων» από την ανατολική πτέρυγα του ανακτόρου της Κνωσού.

Το ιστορικό των επεμβάσεων

Οι πρώτες ανασκαφές στην Κνωσό έγιναν από το Μίνωα Καλοκαιρινό, έμπορο από το Ηράκλειο της Κρήτης. Ο Καλοκαιρινός το 1878 ανακάλυψε δύο από τις αποθήκες του ανακτόρου της Κνωσού. Εξαναγκάστηκε, όμως, από τους Τούρκους ιδιοκτήτες της περιοχής να σταματήσει τις έρευνες.

Ο Σλήμαν ενδιαφέρθηκε και αυτός το 1886 να ανασκάψει την περιοχή, αλλά οι προσπάθειές του να αγοράσει το λόφο της «Κεφάλας» απέτυχαν εξαιτίας των υπερβολικών οικονομικών απαιτήσεων των ιδιοκτητών για την απαλλοτρίωση των κτημάτων τους.

Το 1900, όταν πια η Κρήτη είχε ήδη ανακηρυχτεί αυτόνομη Πολιτεία, ξεκίνησε ανασκαφές ο Άγγλος Άρθουρ Έβανς. Ο γρήγορος ρυθμός των ανασκαφών οδήγησε ήδη από το τέλος του 1903 στην αποκάλυψη σχεδόν όλου του ανακτόρου, το οποίο αποτελούσε κατοικία και έδρα του βασιλιά, των αξιωματούχων και του ιερατείου.

Το ανάκτορο ανοικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια παλαιότερου, το οποίο είχε καταστραφεί το 1700 π.Χ. και υπέστη σοβαρότατες αλλοιώσεις από πυρκαγιά που οφειλόταν σε σεισμό διακόσια χρόνια αργότερα.

Σε τμήματα του ανάκτορου όπου τα ανασκαφικά δεδομένα προσέφεραν επαρκή στοιχεία πραγματοποιήθηκαν ανακατασκευές και αναστηλώσεις. Κατά την πρώτη αναστηλωτική προσπάθειά του στις αρχές του αιώνα ο Έβανς χρησιμοποίησε υλικά ανάλογα με εκείνα που χρησιμοποίησαν οι Μινωίτες (πωρόλιθο, γυψόλιθο και ξύλο).

Η Αίθουσα του θρόνου γνώρισε αρκετές επεμβάσεις συντήρησης έως την τελική ανακατασκευή της στη δεκαετία του 1920. Έγινε αντικατάσταση των τριών τμημάτων του μεγάλου κλιμακοστασίου, με στόχο να διασωθούν τα σκαλοπάτια του, τα οποία ήταν φτιαγμένα από μαλακό γύψο.

Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και κυρίως μετά το 1925, οι εργασίες συνεχίστηκαν με πιο δραστικές επεμβάσεις απ’ ότι το προηγούμενο διάστημα, όπως με τη χρήση του οπλισμένου σκυροδέματος για την αποκατάσταση αρχιτεκτονικών μελών. Αυτή τη φορά ο Έβανς, προσπαθώντας να αποδώσει την εικόνα των αρχαίων υλικών, τα χρωμάτισε σε συμβατικές αποχρώσεις. Τα τμήματα που αντιστοιχούσαν σε ξυλοδεσιές και σε άλλες ξύλινες κατασκευές βάφτηκαν κίτρινα. Σήμερα το κίτρινο χρώμα έχει αντικατασταθεί με αποχρώσεις που δηλώνουν συμβατικά το υλικό του ξύλου.

Σε άλλα στοιχεία του ανακτόρου τοποθετήθηκαν αντίγραφα των τοιχογραφιών που βρέθηκαν κατά την ανασκαφή, οι οποίες φιλοξενούνται σήμερα στο Μουσείο Ηρακλείου. Οι τοιχογραφίες διακρίνονται σε δύο κατηγορίες, τις διακοσμητικές, με γεωμετρικές συνθέσεις, και τις παραστατικές, με σκηνές από την καθημερινή ζωή και από τις θρησκευτικές εκδηλώσεις, δηλαδή από τις ιερές τελετουργίες των Μινωιτών.

Το 1983 το Υπουργείο Πολιτισμού ξεκίνησε ένα μακρόπνοο πρόγραμμα για την προστασία και την ανάδειξη του μνημείου, στο οποίο μελετήθηκε ο τρόπος με τον οποίο θα μπορούσε να οργανωθεί η πορεία των επισκεπτών. Στόχος αυτής της μελέτης είναι να επιτευχθεί η ισόρροπη κατανομή της κυκλοφορίας των επισκεπτών, αφού σε περίοδο αιχμής αυτοί φτάνουν τους 15.000 την ημέρα.

Την τελευταία δεκαπενταετία, επίσης, έχουν πραγματοποιηθεί γεωτεχνική μελέτη του χώρου, τοπογράφηση και κτηματογράφηση της ευρύτερης περιοχής, καθώς και στατική μελέτη του ανακτόρου.

Την τελευταία διετία με τη φροντίδα της αρμόδιας Εφορίας Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων έχουν ολοκληρωθεί εργασίες στερέωσης, διαμόρφωσης και ανάδειξης χώρων. Οι εργασίες αυτές έγιναν μετά την τροποποίηση της αρχικής μελέτης. Κατασκευάστηκαν ξύλινοι διάδρομοι, για να διευκολύνεται η πορεία των επισκεπτών, και περισχοινίστηκαν χώροι του μνημείου με στόχο να προστατευτούν, αλλά και να αποκτά εύκολα ο επισκέπτης εποπτεία του χώρου.

Ο χώρος σήμερα περιλαμβάνει τη ζώνη υποδοχής και εξυπηρέτησης του κοινού, τη ζώνη πρασίνου, που περιβάλει το μνημείο και τη ζώνη των αρχαιοτήτων.

2.1.4. Βεργίνα

Περιγραφή του μνημείου

Ο αρχαιολογικός χώρος της Βεργίνας βρίσκεται στο νομό Ημαθίας, σε απόσταση δεκατριών χιλιομέτρων από τη Βέροια. Εγγράφηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1996.

Η ανασκαφική έρευνα άρχισε με το Γάλλο αρχαιολόγο Leon Heuzey το 1861, ο οποίος εντόπισε ερείπια ανακτόρου που βρισκόταν κοντά στο χωριό Παλατίτσια και αποκάλυψε ένα μακεδονικό τάφο.

Η ανασκαφή συνεχίστηκε το 1938β με πρωτοβουλία του καθηγητή αρχαιολογίας Κ. Ρωμαίου. Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών αποκαλύφθηκε και δεύτερος μακεδονικός τάφος, ο οποίος πήρε το όνομα του αρχαιολόγου.

Το 1977 ήταν το έτος που ήρθαν στο φως οι ασύλητοι βασιλικοί τάφοι στη Μεγάλη Τούμπα της Βεργίνας, με πιο σημαντικό αυτόν που αποδόθηκε στο βασιλιά Φίλιππο Β’, τον πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Η αποκάλυψη των βασιλικών τάφων θεωρείται από πολλούς το σπουδαιότερο αρχαιολογικό γεγονός του 20ού αιώνα.

Η μνημειακή αρχιτεκτονική, ο εξαιρετικός ζωγραφικός διάκοσμος, καθώς και η ποιότητα και ο πλούτος των κτερισμάτων δικαίωσαν την επιστημονική θεωρία την οποία πρώτος είχε διατυπώσει ο Άγγλος ιστορικός Χάμοντ το 1968, ότι δηλαδή ο αρχαιολογικός χώρος της Βεργίνας ταυτίζεται με την πρώτη πρωτεύουσα και βασιλική νεκρόπολη των αρχαίων Μακεδόνων, τις Αιγές. Η πόλη αυτή γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση κατά τους αρχαϊκούς και κατά τους κλασσικούς χρόνους (7^ο – 4^ο αιώνα π.Χ.).

Οι συνεχείς ανασκαφές έχουν αποκαλύψει σειρά από σημαντικά μνημεία και αρχαιολογικά ευρήματα. Η επέκταση της ανασκαφής στο χώρο του αρχαίου οικισμού και πέρα από αυτόν απέδειξε ότι ο αρχαιολογικός χώρος της Βεργίνας αποτελείται από δύο περιοχές, τον αρχαίο οικισμό και το νεκροταφείο.

Στον οικισμό ξεχωρίζουν το επιβλητικό ανάκτορο, το θέατρο, τμήμα της ακρόπολης και της οχύρωσης και τα ιερά της Εύκλειας και της Μητέρας των θεών.

Το «νεκροταφείο των τύμβων» βρίσκεται έξω από τα τείχη του οικισμού, όπου είναι εμφανής η ύπαρξη πολλών χαμηλών τεχνητών λόφων που καλύπτουν τις ταφές.

Υπήρχαν, επίσης, μεγαλύτεροι λόφοι που κάλυπταν μεγάλα ταφικά υπόγεια οικοδομήματα, τους μακεδονικούς τάφους. Η συστηματική ανασκαφή έχει αποκαλύψει έως σήμερα δώδεκα τέτοιους τάφους.

Η πρόσοψη του τάφου που αποδίδεται στο Φίλιππο το Β’. Διακρίνεται η ζωγραφική διακόσμηση των αρχιτεκτονικών στοιχείων και η ζωοφόρος με την τοιχογραφία του κυνηγιού.

Η πρόσοψη του τάφου του Πρίγκιπα.

Το ιστορικό των επεμβάσεων

Η παρουσίαση των επεμβάσεων θα επικεντρωθεί στις εργασίες προστασίας και ανάδειξης των βασιλικών τάφων και των άλλων μνημείων που ήρθαν στο φως με την ανασκαφή της Μεγάλης Τούμπας. Η εφαρμογή πραγματοποιήθηκε από τη Διεύθυνση Αναστηλώσεων Αρχαίων Μνημείων του ΥΠ.ΠΟ. σε χρονικό διάστημα μιας δεκαετίας. Τις εργασίες ανέλαβε να χρηματοδοτήσει κατά 30% το τότε Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτροιώσεων (Τ.Α.Π.Α.), και κατά 70% κοινοτικό πρόγραμμα στο οποίο είχε ενταχθεί το έργο. Η δαπάνη του έργου ανήλθε σε 1.614 εκατομμύρια δραχμές.

Τα πέντε μνημεία που προστατεύτηκαν είναι :

Ο τάφος I (τάφος της Περσεφόνης)
Ο τάφος II (τάφος του Φιλίππου)
Ο τάφος III (τάφος του Πρίγκιπα)
Ο τάφος IV (τάφος των «ελεύθερων κιόνων»)
Τα ερείπια του μνημείου V (ηρώο)

Έως την έναρξη των εργασιών τα σημαντικά αυτά μνημεία, για να προστατευτούν από τη βροχή και από το άμεσο ηλιακό φως, καλύπτονταν με πρόχειρο στέγαστρο από προκατασκευασμένα φύλλα.

Η φύση της μελάτης των επεμβάσεων ήταν μεικτή. Γινόταν πρόβλεψη τόσο για τη σύνθεση και τη διαμόρφωση ενός νέου χώρου με ειδικές κλιματολογικές συνθήκες στο εσωτερικό του, αναγκαίες για τη διατήρηση των μνημείων, όσο και για την έκθεση και, γενικότερα, για την προβολή των μνημείων. Σύμφωνα με αυτήν δημιουργήθηκε εξωτερικά τούμπα που να μοιάζει με αρχαίο τύμβο, στην οποία φυτεύτηκαν φυτά της περιοχής.

Το εσωτερικό της τούμπας αποτελείται από τέσσερις όμοιες συνεχόμενες εξαγωγικές αίθουσες οι οποίες συνδέονται με τους τάφους I, IV και τα ερείπια του μνημείου V. Οι τάφοι II και III, όπως και οι δρόμοι τους, στεγάστηκαν από θόλους που στηρίχτηκαν σε τοιχία.

Αναφορικά με την προστασία κρίθηκε αναγκαία η διατήρηση των επιθυμητών περιβαλλοντικών παραμέτρων, έγινε, δηλαδή, αυτό που καλείται «προληπτική συντήρηση». Συγκεκριμένα στις προσόψεις των ταφών II και III τοποθετήθηκε κρυστάλλινο διάφραγμα, και έγινε εγκατάσταση κλιματιστικού συστήματος, το οποίο εξασφαλίζει υψηλό ποσοστό σχετικής υγρασίας για τη διατήρηση της ζωγραφικής των τοιχογραφιών. Στους εκθεσιακούς χώρους η σταθερότητα στους δείκτες της θερμοκρασίας και της σχετικής υγρασίας του περιβάλλοντος επιτεύχθηκε με τη μόνωση του κτιρίου και με την τοποθέτηση ενιαίου κλιματιστικού συστήματος στους χώρους.

Αναφορικά με το φωτισμό, φυσικό και τεχνητό, δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην αισθητή μείωση της ορατής ακτινοβολίας, καθώς και στην εξάλειψη της υπεριώδους και της υπέρυθρης ακτινοβολίας, ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι πιθανότητες επιπλέων φθορών στα αντικείμενα του εκθεσιακού χώρου, αλλά και στις τοιχογραφίες των μνημείων.

Παρά το γεγονός ότι η ατμόσφαιρα της Βεργίνας δεν είναι επιβαρυμένη από ατμοσφαιρικούς ρύπους και από αιωρούμενα σωματίδια, ο χώρος εφοδιάστηκε επίσης με σύστημα καθαρισμού του αέρα.

2.2. Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

2.2.1. Η αναστήλωση του Borobudur στην Ινδονησία

Περιγραφή του μνημείου

Το Borobudur (Μπορομπουντούρ) είναι ένας τεράστιος βουδιστικός ναός, ο μεγαλύτερος στον κόσμο, ο οποίος βρίσκεται στην κεντρική Ιάβα της Ινδονησίας. Χρονολογικά η κατασκευή του τοποθετείται στον 9^ο αιώνα μ.Χ. και θεωρείται αριστούργημα αρχιτεκτονικής και γλυπτικής.

Το μνημείο είναι κατασκευασμένο από ηφαιστειακό πέτρωμα και έχει σχήμα βαθμιδωτής πυραμίδας. Αποτελείται από εννέα αλλεπάλληλα στρώματα, από τα οποία τα τρία είναι κυκλικά και τα έξι ορθογώνια, καταλήγοντας σε μεγάλη θολωτή κατασκευή, την επονομαζόμενη στούπα. Τα κυκλικά στρώματα κοσμούνται από εβδομήντα αγάλματα του Βούδα τοποθετημένα σε μικρές θολωτές κατασκευές, ενώ τα ορθογώνια φέρουν, εκτός των τετρακοσίων τριάντα αγαλμάτων του Βούδα, χίλιες τετρακόσιες περίπου πλάκες με ανάγλυφη διακόσμηση.

Ένα από τα αγάλματα του Βούδα στο Μπορομπουντούρ στην Ινδονησία.

Το ιστορικό των επεμβάσεων

Το εντυπωσιακό αυτό οικοδόμημα εγκαταλείφθηκε στα μέσα του 10^ου αιώνα μ.Χ. και στη συνέχεια υπέστη σοβαρές ζημιές από σεισμούς και από το περιβάλλον της ζούγκλας, το οποίο παρουσιάζει έντονες βροχοπτώσεις και πυκνή βλάστηση, στην οποία και θάφτηκε το μνημείο.

Αποκαλύφθηκε το 19^ο αιώνα, οπότε επιχειρήθηκε ο καθαρισμός και η αναστήλωσή του. Μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η κυβέρνηση της Ινδονησίας εκτίμησε το μνημείο ως εξαίρετο δείγμα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς και έκανε έκκληση στην UNESCO το 1955 να βοηθήσει να ληφθούν μέτρα για την προστασία του.

Το 1972 η UNESCO άρχισε να προβάλει σε διεθνές επίπεδο την εκστρατεία διάσωσης, επιτυγχάνοντας να προσελκύσει το ενδιαφέρον αρκετών ξένων κρατών και ιδιωτικών οργανώσεων, με αποτέλεσμα την ενεργό συνεισφορά τους στην εξεύρεση οικονομικών πόρων και στη διάθεση εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού.

Μετά την εκπόνηση της σχετικής μελέτης, η οποία περιελάμβανε την προκαταρκτική εξέταση των παραγόντων διάβρωσης και τις αντίστοιχες προτάσεις προστασίας, πραγματοποιήθηκαν οι εργασίες διάσωσης.

Οι εργασίες που έγιναν αφορούσαν την εγκατάσταση συστήματος αποστράγγισης των νερών της βροχής, τον καθαρισμό και τη στερέωση του ανάγλυφου διάκοσμου, τη βελτίωση της στατικότητας του ναού, καθώς και την απομάκρυνση, τη συντήρηση και την επανατοποθέτηση των λίθων που απάρτιζαν το ναό.

Οι εργασίες διήρκεσαν από το 1972 έως το 1982 και κόστισαν 20 εκατομμύρια δολάρια εκ των οποίων το ένα τρίτο παραχωρήθηκε από ξένα κράτη και από διάφορες οργανώσεις.

2.2.2. Η συντήρηση των τοιχογραφιών στην Capella Sisitina του Βατικανού

Η συντήρηση των τοιχογραφιών στην Capella Sistina του Βατικανού, εντάχθηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1984. Τη διεκπεραίωση της συγκεκριμένης επέμβασης ανέλαβε εξ ολοκλήρου (επιστημονικά, τεχνολογικά και οικονομικά) η τοπική κυβέρνηση του Βατικανού.

Περιγραφή του μνημείου

Η περίφημη Καπέλα Σιστίνα βρίσκεται στην πόλη – κράτος του Βατικανού, στην καρδιά της Ρώμης. Το Βατικανό είναι η έδρα της Ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας και βρίσκεται υπό την απόλυτη εξουσία των Ρωμαίων Ποντιφίκων.

Πρόκειται για ένα παρεκκλήσι το οποίο έλαβε το όνομά του από τον Πάπα Σίξτο Δ’ (1471 – 1484), ο οποίος έδωσε την εντολή για την ανέγερσή του το 1473. Tο σχήμα του είναι απλό, με θολωτή οροφή, σε μορφή σχεδόν επίπεδης καμάρας και μικρούς πλευρικούς θόλους πάνω από τα παράθυρα. Οι τοίχοι κατά μήκος διακοσμήθηκαν με τοιχογραφίες από διάσημους καλλιτέχνες της εποχής.

Μετά το θάνατο του πάπα Σίχτου Δ’ ο πάπας Ιούλιος Β’ ανέθεσε στο Μιχαήλ Άγγελο την εκτέλεση του ζωγραφικού διακόσμου της οροφής το 1508, η οποία τελείωσε το 1512.

Ο μεγαλοφυής καλλιτέχνης, θέλοντας να δώσει την εντύπωση μεγαλύτερου ύψους στην χαμηλή καμάρα της οροφής, ζωγράφισε αρχιτεκτονικό πλαίσιο, το οποίο υποδιαίρεσε με παραστάσεις που έδιναν την εντύπωση μαρμάρου και την αίσθηση του προοπτικού βάθους. Το κολοσσιαίο αυτό έργο περιλαμβάνει 343 ανθρώπινες μορφές, που αποδίδουν σκηνές από τη Δημιουργία του Αδάμ έως την Τελική Κρίση, επεισόδια από την ιστορία του Ισραήλ, καθώς και προσωπογραφίες προφητών.

Οι ανθρώπινες μορφές της οροφής της Καπέλα Σιστίνα που αποδίδονται σα ζωγραφισμένα αγάλματα προσδίδουν δραματικότητα στις σκηνές οι οποίες απεικονίζονται.

Τμήμα της οροφογραφίας της Καπέλα Σιστίνα, στο οποίο απεικονίζεται η «Δημιουργία του Αδάμ».

Άποψη του εσωτερικού της Καπέλα Σιστίνα. Διακρίνονται οι οροφογραφίες και η τοιχογραφία της «Τελικής Κρίσης» στο βάθος.

Το ιστορικό των επεμβάσεων

Η συντήρηση των τοιχογραφιών της Καπέλα Σιστίνα είναι ένα έργο που ξεκίνησε το 1964. Η επέμβαση καθαρισμού κρίθηκε αναγκαία, επειδή παρατηρήθηκαν φθορές στην επιφάνεια των τοιχογραφιών.

Πριν από τη συντήρηση έγινε προκαταρκτική εξέταση της ζωγραφικής επιφάνειας και του υποστρώματος , προκειμένου να προσδιοριστούν η τεχνική και τα υλικά κατασκευής και να αναλυθεί η φύση των ουσιών που κάλυπταν τη ζωγραφική επιφάνεια. Με αυτόν τον τρόπο έγινε δυνατή η επιλογή της καταλληλότερης μεθόδου και των υλικών συντήρησης. Συμπληρωματικά με τις αναλύσεις έγιναν επιλεκτικά τεστ καθαρισμού στις τοιχογραφίες.

Τα χρώματα των τοιχογραφιών του Μιχαήλ Αγγέλου πριν από τον καθαρισμό φαίνονταν σκούρα και μουντά. Πολλοί μελετητές είχαν υποστηρίξει την άποψη ότι τέτοιου είδους χρώματα ενίσχυαν το δραματικό χαρακτήρα των σκηνών. Αυτά, όμως, τα χρώματα εν τα επέλεξε ο καλλιτέχνης, αλλά ήταν αποτέλεσμα της συσσώρευσης και της επικάθισης ξένων ουσιών πάνω στις χρωματικές επιφάνειες.

Οι αναλύσεις έδειξαν ότι οι ουσίες αυτές ήταν σκόνη, καπνός (αιθάλη), κόλλες και ρητίνες. Ο καπνός προέκυψε από τα κεριά, από τις λάμπες λαδιού και από τα μαγκάλια, που χρησιμοποιούνταν για φωτισμό και για θέρμανση της Καπέλα Σιστίνα. Οι κόλλες ήταν ζωικές και εφαρμόστηκαν στην επιφάνεια πρώτον για να καλύψουν τις άσπρες εξανθίσεις διαλυτών αλάτων και δεύτερον, κατά τη διάρκεια προγενέστερων εργασιών συντήρησης , για να ζωηρέψουν τα χρώματα, τα οποία είχαν γίνει θαμπά από τις επικαθίσεις σκόνης και καπνού.

Οι εργασίες συντήρησης διήρκησε δώδεκα χρόνια. Δε χρησιμοποιήθηκαν προστατευτικές ουσίες πάνω στη ζωγραφική επιφάνεια, αλλά μελετήθηκε η δυνατότητα πραγματοποίησης προληπτικής συντήρησης με στόχο τον έλεγχο και τη μέτρηση των περιβαλλοντικών παραμέτρων και στη συνέχεια τη ρύθμισή τους στις κατάλληλες τιμές, για να διασφαλιστεί η μακροχρόνια διατήρηση των έργων.

Για το σκοπό αυτό τοποθετήθηκε στο εσωτερικό μηχανολογικός εξοπλισμός, για να ελέγχει τις κλιματολογικές συνθήκες και να τις διατηρεί σταθερές στα επιθυμητά επίπεδα.

Όλες οι φάσεις των εργασιών συντήρησης τεκμηριώθηκαν σχεδιαστικά, φωτογραφικά και μέσω βιντεοσκόπησης, υπό την εποπτεία των εργαστηρίων συντήρησης του Μουσείου του Βατικανού.

ΠΗΓΕΣ

Βιβλιογραφία

Οικολογία και οικονομία, Γεώργιος Χριστ. Κώττης, εκδόσεις Παπαζήση ΑΕΒΕ, 1994
Η ατμοσφαιρική ρύπανση στην Ελλάδα, Πελεκάση Κ. & Σκούρτος Μ., εκδόσεις Παπαζήση, 1992
Θεωρία της συντήρησης, CesareBrandi (μετάφραση: Ήβη Γαβριηλίδη), εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 2001
Διατήρηση της υλικής πολιτιστικής κληρονομιάς, Γεράσιμος Δ. Παυλογεωργάτος, εκδόσεις Παρατηρητής, 2003
Προστασία αρχαιοτήτων και θρησκευτικά μνημεία, Γεώργιος Σ. Αποστολάκης, εκδόσεις Πρότυπες Θεσσαλικές, 2002
Προσδιορισμός όξινων συστατικών στη βροχή και τα αιωρούμενα σωματίδια της ατμόσφαιρας, Σαμαρά Κ. & Τσιτουρίδου Ρ., υπεύθυνος έκδοσης Θ.Δ. Λέκκας, τμήμα Περιβάλλοντος – Πανεπιστήμιο Αιγαίου, 1992
Διάβρωση και συντήρηση των δομικών υλικών των μνημείων, Σκουλικίδης Θ.Ν., εκδόσεις Πανεπιστημιακές Κρήτης, 2000
Διάβρωση και συντήρηση της πέτρας, Λαμπρόπουλος Β., Αθήνα 1992
Κεραμικά: Τεχνολογία, Διάβρωση και Συντήρηση, Λαμπρόπουλος Β., Αθήνα 1996 (3^η έκδοση)
Γυαλί: Τεχνολογία, Διάβρωση και Συντήρηση, Λαμπρόπουλος Β., Αθήνα 1995
Περιβάλλον μνημείων, μουσείων και αρχαιολογικών χώρων, Λαμπρόπουλος Β., Αθήνα 2003
«Φθορές και συντήρηση μνημείων» από ˝Συντήρηση της επιφάνειας των μνημείων ˝, Σκουλικίδης Θ.Ν., ΕΣΜΑ, Αθήνα 1994
Περιβάλλον και πολιτιστική κληρονομιά, 10º Σεμινάριο: Για την προστασία του περιβάλλοντος, 24-27 Νοεμβρίου Θεσσαλονίκη 1997
Προστασία πολιτιστικής κληρονομιάς, Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, Τομέας Εφαρμοσμένων Τεχνών
Συντήρηση έργων τέχνης, Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, Τομέας Εφαρμοσμένων Τεχνών
Bugini R., Laurenzi-Tabasso M., Realini, M. (2000): Rate of formation of Black crusts on marble. A case study, Journal of Cultural Heritage, 1, p. 111-116
Maravelaki-Kalaitzaki, P., Anglos, D., Kilikoglou, V., Zafiropoulos V., (2001): Compositional characterization of encrustation on marble with laser induced breakdown spectroscopy, Spectrochimica Acta Part B, 56, p. 887-903.
Moropoulou, A., Bisbikou, K., Torfs, K., Van Grieken, R., Zezza, F., Macri, F., (1998): Origin and growth of weathering on ancient marbles in industrial atmosphere, Atmospheric Environment, vol. 32, no. 6, p. 967-982
Μορόπουλου, Α., (2000): Επιστήμη και Τεχνική των Υλικών και επεμβέσεων συντήρησης, Διδακτικές σημειώσεις για τα μαθήματα της Β’ κατεύθυνσης του ΔΠΜΣ του ΕΜΠ ‘’ Προστασία Μνημείων’’, Αθήνα ΕΜΠ (1999), pp 508, Β’ έκδοση (2000), pp 706, γ’ έκδοση CD-ROMMB

Ηλεκτρονικές πηγές

http://www.plakas.gr/index.php?option=com
http://www.kepka.gr/Grk/info/Inveroment/inv007_001.htm
http://www.greenpeace.org/greece/campaigns/other/airpollution-greece
http://el.wikipedia.org/wiki
http://www.neo.gr/website/ergasiamathiti/37.htm
http://saet10.wordpress.com
http://2dim-efkarp.thess.sch.gr/old-web/EFIMERIDA/ELLINIKA/ozon.htm
http://www.arxaiologia.gr/assets/media/PDF/migrated/111.pdf
http://www.hellenicpantheon.gr/Brabrwna.htm
http://www.nea-acropoli.gr/index.php?option=com
http://users.att.sch.gr/xtsamis/OkosmosMas/FainThermoKip.htm
http://openarchives.gr/view/400974
http://www2.minenv.gr/press/press.html

Διαδικτυακοί πόροι φωτογραφικού υλικού

http://ellas2.files.wordpress.com/2009/07/parthenon.jpg
http://users.ach.sch.gr/pchaloul/classic-art/Propylaia.jpg
http://www.pamediakopes.gr/files/1/routes/heraklion.jpg
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Knossos_bull.jpg/300px-Knossos_bull.jpg
http://www.e-city.gr/imathia/home/view/1105.jpg
http://blogs.sch.gr/dimgefyr/files/2009/05/tafos-filippou.jpg
http://img228.imageshack.us/i/borobudur011280pz5.jpg/
http://www.okpainting.com/upload/Oil/bigimg/Masterpiece_replicas/Michelangelo/MCL35%20E.jpg
http://1tee-evosm.thess.sch.gr/culture/painting2/capella_sistina/csi.jpg
http://4.bp.blogspot.com

Ετικέτες: ανασκαφικά ευρήματα μνημεία που έχουν φθορά πολιτιστικά αγαθά προληπτική συντήρηση